دیدبان آزار: پزشکان بدون مرز اعلام کرد که الگوی نگرانکنندهای از سوءاستفاده و بهرهکشی جنسی توسط برخی کارکنان محلی و خارجی این سازمان در چاد، در امتداد مرز سودان، شناسایی شده است. بر اساس یک یادداشت محرمانه داخلی که خبرگزاری آسوشیتدپرس به آن دست یافته، در برخی موارد این سوءاستفادهها متوجه دختران زیر سن قانونی بوده و گاهی نیز غذا یا فرصتهای شغلی در ازای رابطه جنسی به پناهجویان پیشنهاد شده است. این گزارش پزشکان بدون مرز که در ماه ژوئیه تکمیل شد و نخستین بار روز شنبه توسط آسوشیتدپرس منتشر شد، از ثبت ۵۹ مورد ادعای سوءاستفاده جنسی خبر میدهد. بر اساس این گزارش، ۱۸ نفر از کارکنان اخراج شده و برای همیشه از استخدام مجدد در این سازمان محروم شدهاند. پزشکان بدون مرز به آسوشیتدپرس گفته است که در برخی پروندهها امکان تأیید ادعاها یا شناسایی عاملان وجود نداشته است. همچنین در این گزارش آمده که تکرار برخی از موارد بهرهکشی، احتمال وجود نوعی «قاچاق سازمانیافته جنسی» را مطرح میکند.
این سازمان اعلام کرد که تحقیقات چندماهه خود را در پی گزارشهای آسوشیتدپرس آغاز کرده است. گزارشهایی که در آن زنان مدعی شده بودند کارکنان امدادی در اردوگاههای اسکان آوارگان در چاد از آنان سوءاستفاده جنسی کردهاند. این اردوگاهها میزبان صدها هزار نفری هستند که از جنگ داخلی سودان که حالا وارد چهارمین سال خود شده، گریختهاند. یافتههای پزشکان بدون مرز که یکی از بزرگترین کارفرمایان و از مهمترین سازمانهای امدادرسان در اردوگاههای پناهندگان شرق چاد به شمار میرود نشان میدهد که دامنه این سوءاستفادهها بسیار گستردهتر از آن چیزی است که پیشتر گزارش شده بود. بهرهکشی جنسی در جریان بحرانهای بشردوستانه، با وجود سالها تلاش سازمانهای امدادی برای پیشگیری از آن، بارها و بارها گزارش شده است.
در پروندههایی که آسوشیتدپرس در سال ۲۰۲۴ در چاد بررسی کرد، زنان گفته بودند کارکنان امدادی و نیروهای امنیتی محلی در ازای برقراری رابطه جنسی، به آنها پول، دسترسی آسانتر به کمکهای بشردوستانه یا فرصتهای شغلی پیشنهاد میکردند. بهرهکشی جنسی در چاد جرم محسوب میشود. پزشکان بدون مرز در گزارش خود تأکید کرده است که این سازمان برای مقابله با سوءاستفاده و پیشگیری از آن، منابع و امکانات بیشتری نسبت به معمول اختصاص داده بود. با این حال، در این گزارش ذکر شده که یافتههای فعلی احتمالاً تنها بخش کوچکی از واقعیت را آشکار میکند، زیرا بسیاری از زنان تمایلی به بیان صریح و علنی تجربیات خود نداشتند. پزشکان بدون مرز که با نام اختصاری فرانسوی خود، MSF، نیز شناخته میشود، در پاسخ به پرسشها درباره این یادداشت اعلام کرد که این سند «یک ارزیابی داخلی صریح و بیپرده» است که نشان میدهد سازوکارها و نظامهای نظارتی در کجا دچار ناکارآمدی و شکست شدهاند.
پزشکان بدون مرز در پاسخ مکتوب خود اعلام کرد ۵۹ مورد ادعای سوءرفتار ثبتشده، طیفی از تخلفات از جمله آزار جنسی، بهرهکشی جنسی و سوءاستفاده جنسی را در بر میگیرد و حاکی از نقض جدی ارزشها و مسئولیتهای سازمان است. این سازمان ضمن ابراز تأسف عمیق تأکید کرد که در محیطهایی فعالیت میکند که افراد به دلیل شرایط بحرانی آسیبپذیر و به کمکهای بشردوستانه وابستهاند. وضعیتی که میتواند به ایجاد عدم توازن قدرت و افزایش خطر سوءاستفاده منجر شود. در بیانیه MSF آمده است که هدف از انجام این تحقیقات، مواجهه فعالانه با این سوءاستفادهها و رسیدگی جدی به آنها بوده است. اما در برخی از پروندههای مورد بررسی، به دلیل گستردگی بحران انسانی و جابهجایی مداوم جمعیت، امکان شناسایی یا ردیابی افراد دخیل در ماجرا وجود نداشته است.
این سازمان به آسوشیتدپرس اعلام کرد که پس از انتشار گزارش، اقدامات اصلاحی متعددی را به اجرا گذاشته است؛ از جمله تقویت فرایندهای استخدام، تشدید بررسی سوابق و استعلامهای شغلی، و بهبود سازوکارهای ثبت شکایت و گزارشدهی. با این حال، پزشکان بدون مرز در بیانیه خود اذعان کرد که برای دستیابی به تغییرات پایدار و جلوگیری مؤثر از تکرار چنین مواردی، هنوز اقدامات مهم و قابل توجهی باقی مانده است. پزشکان بدون مرز تحقیقات خود را در پاییز سال ۲۰۲۴ آغاز کرد. این تحقیقات به شناسایی ادعاهایی درباره بهرهکشی و سوءاستفاده از شهروندان چادی، پناهجویان سودانی، و همچنین کارکنان و پیمانکاران این سازمان منجر شد. در این گزارش آمده است که این سازمان چندین پرونده مربوط به بهرهکشی جنسی از زنان پناهجو در ازای دریافت غذا، آب و شیر را تحت بررسی قرار داده است. همچنین مواردی از رابطه جنسی در ازای اشتغال و نیز وادار کردن زنان پناهجو، از جمله دختران کمسنوسال، به تنفروشی شناسایی شده است.
گزارش به یک اردوگاه پناهجویان اشاره میکند که در آن کارکنانی دیده شده بودند که به دنبال دختران جوان میگشتند. همچنین آمده است که رهبران محلی جامعه برای جلوگیری از رفتوآمد دختران نوجوان به محل اقامت کارکنان پزشکان بدون مرز، مقررات منع رفتوآمد شبانه (حکومت نظامی شبانه یا منع تردد) وضع کرده بودند تا مانع از سر زدن دختران جوان به کارکنان این سازمان شوند. این گزارش نشان میدهد که سوءاستفادههای مورد ادعا صرفاً به چند مورد پراکنده محدود نبوده و در برخی مناطق اردوگاهها به اندازهای نگرانکننده بوده که رهبران محلی ناچار به اتخاذ تدابیر ویژه برای حفاظت از دختران جوان شدهاند. در یکی از مواردی که در گزارش به آن اشاره شده، هفت دختر پناهجو که گفته میشود بهعنوان کارگران روزمزد استخدام شده بودند، سوار یک خودروی متعلق به پزشکان بدون مرز شدند. به آنها گفته شده بود که قرار است به محل توزیع آب و پروژههای عمرانی منتقل شوند. اما بنا بر گزارش، این دختران به مکانی دیگر برده شدند و در آنجا در معرض سوءاستفاده جنسی و درخواست برای برقراری رابطه جنسی قرار گرفتند. علاوه بر این، تحقیقات نشان داد که برخی از کارکنان زن چادی در صورت خودداری از برقراری رابطه جنسی با سرپرستان یا همکاران خود، با تهدید به اخراج یا از دست دادن شغل مواجه میشدند.
بر اساس این گزارش، در جلسات گروهی که توسط بازرسان برگزار شد، بسیاری از زنان گفتند که اغلب ترجیح میدادند سکوت کنند، چون میترسیدند که مطرح کردن شکایت یا اعتراض، دسترسی آنان به خدمات درمانی و کمکهای بشردوستانه را به خطر بیندازد. برخی هم گفتند که اساساً نمیدانستند حق دارند درباره مشکلات خود صحبت کنند یا بازخورد و شکایت ارائه دهند. همچنین کارکنان پزشکان بدون مرز و رهبران محلی به بازرسان گفتهاند که از ترس از دست دادن شغل یا محروم شدن از کمکهای بشردوستانه، جرأت گزارش موارد سوءاستفاده را نداشتهاند. در این گزارش آمده است که دستکم شش نفر از رهبران جامعه محلی گفتهاند با وجود آنکه دختران یا خواهرانشان قربانی سوءاستفاده شده بودند، تصمیم گرفتند موضوع را به پزشکان بدون مرز گزارش نکنند. حتی برخی از افرادی که موارد سوءاستفاده را گزارش کرده بودند هم کمکی دریافت نکردند و چندین هشدار و گزارش ثبتشده بدون هیچگونه پیگیری رها شده بود. در این یادداشت داخلی آمده است که برخی از سازوکارهای دریافت بازخورد و شکایت، از جمله صندوقهایی که افراد میتوانستند شکایتهای خود را در آن بیندازند، عملاً کارایی چندانی نداشته و تا حد زیادی بیاثر بودهاند.
بر اساس این گزارش، پیش از انتشار تحقیقات و گزارشهای آسوشیتدپرس، پزشکان بدون مرز از بیشتر موارد سوءاستفادهای که بعدها شناسایی شد، اطلاعی نداشته است. در گزارش آمده که این سازمان در سال ۲۰۲۳ چندین هفته دورههای آموزشی برای کارکنان و رهبران محلی با محوریت پیشگیری از سوءاستفاده جنسی برگزار کرده بود. با این حال، این تلاشها اثرگذاری پایدار نداشت و به دلیل جابهجایی و تغییر مداوم کارکنان، بخش زیادی از نتایج آن از بین رفت. همچنین تأکید شده است که نیاز فوری به جذب نیرو و نبود سازوکارهای مؤثر برای بررسی سوابق و دریافت استعلام از محلهای کار پیشین، باعث شده بود افرادی با سابقه سوءرفتار یا سوءاستفاده به استخدام سازمان درآیند.
گزارش میافزاید که در پی این تحقیقات، ۱۸ نفر از کارکنان شامل نیروهای بینالمللی، کارکنان محلی و پیمانکاران در فهرست ممنوعیت استخدام قرار گرفتهاند. با این حال، هیچ سامانهای برای بهاشتراکگذاری نام افراد قرارگرفته در این فهرست، بهویژه در مورد کارکنان محلی، وجود نداشته است. موضوعی که میتوانست به این افراد امکان دهد در دفتر یا مأموریت دیگری از پزشکان بدون مرز دوباره استخدام شوند. این گزارش چندین پیشنهاد اصلاحی ارائه کرده است؛ از جمله: تبیین و ابلاغ روشن استانداردهای رفتاری مورد انتظار به کارکنان، انجام بررسیهای دقیق و جدی سوابق و استعلامهای استخدامی و ایجاد یک پایگاه داده واحد و مؤثر برای ثبت و رهگیری افرادی که در فهرست ممنوعیت استخدام قرار میگیرند.
با این حال، پزشکان بدون مرز در گزارش خود اذعان کرده است که پیشتر هم با اتهامات مشابهی روبهرو بوده است. از جمله در جریان شیوع ابولا در کنگو در سال ۲۰۲۱ و همچنین گزارشهای مربوط به بهرهکشی و سوءاستفاده گسترده توسط کارکنان امدادی و نیروهای حافظ صلح در چند کشور غرب آفریقا در سال ۲۰۰۲. با وجود این تجربیات، تغییرات بنیادین و مؤثری در سطح کلی سازمان ایجاد نشده است. در این یادداشت آمده است: «برای یادآوری باید گفت که در سال ۲۰۲۱ نیز ارزیابیها و توصیههایی بسیار مشابه ارائه شده بود. اما در عمل، این موضوع به هیچ تغییر چشمگیری منجر نشد.» این جمله یکی از صریحترین بخشهای گزارش به شمار میرود و نشان میدهد که نویسندگان آن معتقدند سازمان، با وجود آگاهی از مشکلات ساختاری و ارائه توصیههای اصلاحی در گذشته، نتوانسته است تغییرات لازم را بهطور مؤثر و پایدار اجرا کند.
