دیدبان آزار

بازخوانی تاریخ از خلال روایت‌های کمتر شنیده‌شده

نگاهی به کتاب «در جستجوی آینده» گلرخ قبادی

نویسنده: فاطمه کریمی

گلرخ قبادی، از نخستین زنان پیشمرگ کومله و از فعالان پیشین این سازمان، در تابستان ۱۴۰۵ کتاب تازه‌ای با عنوان «در جستجوی آینده» از سوی نشر نقطه منتشر کرده است. این کتاب را می‌توان در امتداد دو اثر پیشین او، «شقایق‌ها بر سنگلاخ» (۱۳۹۴) و «گلزار شقایق‌ها» (۱۳۹۹)، دانست. قبادی در کتاب نخست از تجربه شخصی خود آغاز می‌کند، در کتاب دوم به سراغ خاطرات زنان مبارز دیگر می‌رود و در اثر تازه‌اش زندگی سه پیشمرگ با پیشینه‌ها و تجربه‌های متفاوت را روایت می‌کند.

وجه مشترک این آثار، تلاش برای ثبت تجربه‌های زیسته کسانی است که در مبارزات سیاسی کردستان حضور داشته‌اند، اما صدای آنان کمتر در تاریخ‌نگاری رسمی و سازمانی شنیده شده است. از این منظر، آثار قبادی را می‌توان بخشی از تلاشی مستمر برای بازخوانی تاریخ مبارزات کردستان از پایین، به‌ویژه از دریچه زندگی و تجربه زنان، دانست.

کومله سازمانی چپ‌گرا بود که فعالیت علنی خود را تنها چند روز پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ آغاز کرد و به‌سرعت به یکی از نیروهای سیاسی مهم در کردستان ایران تبدیل شد. این سازمان با تأکید بر حقوق ملی کوردها، مبارزه طبقاتی، برابری اجتماعی و برابری حقوق زنان و مردان، توانست گروه‌هایی از کارگران، دهقانان، معلمان، دانشجویان و زنان را به فعالیت سیاسی جذب کند.

با آغاز حملات نیروهای حکومتی به کردستان، کومله به یکی از نیروهای اصلی مقاومت مسلحانه در برابر این حملات تبدیل شد. بسیج و سازمان‌دهی زنان و مشارکت آنان در فعالیت‌های سیاسی و نظامی از جنبه‌های قابل توجه تاریخ این سازمان به شمار می‌رود.

کتاب «در جستجوی آینده» روایت زندگی سه پیشمرگ کومله، دو زن و یک مرد، به نام‌های زبیده ذبیحی، پروین احمدی و صدیق قادری یمینان، در سال‌های ۱۳۵۹ تا ۱۳۸۰ است. هر سه اهل روستاهای کردستان‌اند و در جریان تحولات انقلاب ۱۳۵۷ و رویدادهای پس از آن به کومله می‌پیوندند. با این حال، کتاب تنها به فعالیت‌های سیاسی آنان نمی‌پردازد، بلکه از خلال خاطراتشان، تصویری از زندگی روستایی، فقر، مناسبات طبقاتی، روابط خانوادگی و نابرابری‌های جنسیتی آن دوران نیز ارائه می‌دهد.

زبیده ذبیحی، متولد ۱۳۳۶، زنی متأهل، مادر پنج فرزند و اهل روستای بیساران مریوان است. او که از تحصیل محروم مانده، در اشاره به این تبعیض می‌گوید: «تا جایی که به یاد دارم مهر والدینم نسبت به بچه ها یه یک اندازه بود البته اگر فرستادن پسران به مدرسه و محروم کردن پنج دختر را به حساب نیاوریم ...» (ص. ۱۴).

زبیده با مشاهده رفتار و شنیدن صحبت‌های هواداران و اعضای کومله، که برخی به‌عنوان معلم و پزشک به روستا رفت‌وآمد دارند، به‌تدریج به این جریان سیاسی گرایش پیدا می‌کند. با وجود مخالفت خانواده سنتی و مذهبی‌اش، به حمایت از کومله می‌پردازد، با پشتیبانی این سازمان به عضویت شورای روستا درمی‌آید و سرانجام به صفوف پیشمرگان می‌پیوندد.

روایت زبیده، که به باور من خواندنی‌ترین بخش کتاب است و نزدیک به نیمی از آن را دربرمی‌گیرد (صص. ۱۳ تا ۱۵۵)، فرصتی کم‌نظیر برای شناخت تجربه زن بودن و مادری در فضایی به‌شدت مردانه فراهم می‌کند. او برای ادامه مبارزه ناچار می‌شود پنج فرزند خردسالش را به افراد مختلف بسپارد و از حضور در زندگی روزمره و پرورش آنان محروم بماند. با این حال، دلتنگی، احساسات مادرانه و رنج جدایی از فرزندان در سراسر روایتش حضوری پررنگ دارند؛ رنجی که فرزندانش نیز به دلیل دوری از پدر و مادر تجربه می‌کنند.

 

 

بخش دیگری از اهمیت روایت او به تلاش‌هایش، همراه با دیگر پیشمرگان، برای حمایت از زنان روستایی در برابر خشونت، چندهمسری و ازدواج کودکان بازمی‌گردد. در عین حال، زبیده با وجود ارزشی که برای مبارزات خود و همرزمانش قائل است، از نقد تصمیم‌ها و عملکرد گذشته خود و آنان نیز پرهیز نمی‌کند.

روایت دوم به پروین احمدی، متولد ۱۳۴۸ در روستای «قلاچغه» سقز، اختصاص دارد (صص. ۱۶۹ تا ۲۰۸). پروین در خانواده‌ای فقیر بزرگ می‌شود، از تحصیل محروم می‌ماند و کودکی‌اش را به کار در خانه و مزرعه می‌گذراند. آشنایی با پیشمرگان کومله، به‌ویژه زنان پیشمرگ، رؤیای زندگی متفاوتی را در ذهن او شکل می‌دهد. به گفته خودش، «ما از صحبت های پیشمرگها درباره اهداف کومله٬ مبارزه طبقاتی٬ جامعه برابر٬ سوسیالیسم و ... چیز چندانی نمی فهمیدیم. آنچه ما می فهمیدیم این بود که پیوستن به پیشمرگها٬ به معنی شروع یک زندگی آزاد و مستقل است» (ص. ۱۸۰).

اما آنچه او را جذب می‌کند، تنها رؤیای استقلال نیست؛ سخنان پیشمرگان درباره نابرابری‌ها با تجربه زندگی خودش پیوند می‌خورد: «زمانی که از زندگی سخت ما و نابرابری ها صحبت می کردند٬ حرف هایشان را بهتر فهمیدم. وقتی که از محروم کردم دختران از تحصیل٬ نفرستادن ما به مدرسه و تبعیض هایی که بر زنان می رود صحبت می کردند٬ حرف هایشان برایم ملموس شد و کنجکاویم را چند برابر کرد.» (ص. ۱۷۸).

او می‌افزاید: «این امر اشتیاق ما را به پیوستن به آنها بیشتر کرد.» پروین سرانجام در پانزده‌سالگی، همراه با عمه چهارده‌ساله‌اش و بی‌خبر از خانواده، راهی صفوف کومله می‌شود. در آنجا خواندن و نوشتن می‌آموزد، به فعالیت مسلحانه می‌پردازد و در یکی از عملیات‌ها بینایی یکی از چشمانش را برای همیشه از دست می‌دهد.

یکی از نقاط مشترک و دردناک زندگی زبیده و پروین، سرنوشت همسرانشان است. همسران هر دو بازداشت می‌شوند و نیروهای امنیتی به این دو زن پیشنهاد می‌کنند که در صورت تسلیم شدن و ترک کومله، همسرانشان از اعدام نجات خواهند یافت. هیچ‌یک این پیشنهاد را نمی‌پذیرند و سرانجام همسران هر دو اعدام می‌شوند. این بخش از روایت‌ها از دشواری انتخاب‌هایی پرده برمی‌دارد که در آن‌ها تعهد سیاسی، زندگی خانوادگی و سرنوشت عزیزان به شکلی دردناک درهم گره می‌خورند.

روایت سوم کتاب به زندگی صدیق قادری یمینان، اهل روستای «یمینان» سنندج، اختصاص دارد (صص. ۲۱۱ تا ۳۰۶). اگرچه او نیز مانند زبیده و پروین در محیطی روستایی و محروم بزرگ شده، تفاوت‌های جنسیتی از همان آغاز روایت آشکار می‌شوند. صدیق برخلاف دو راوی زن کتاب، به دلیل پسر بودن از امکان تحصیل برخوردار می‌شود، هرچند به سبب نبود مدرسه و مشکلات مالی، پس از پایان دوره ابتدایی از ادامه تحصیل بازمی‌ماند.

افزون بر این، کار در شهرهای مختلف و گذراندن خدمت سربازی، فرصت آشنایی با محیط‌های اجتماعی متفاوت و شناخت گسترده‌تری از جامعه ایران را برای او فراهم می‌کند؛ فرصت‌هایی که زبیده و پروین، به دلیل محدودیت‌های جنسیتی حاکم بر زندگی‌شان، از آن‌ها محروم بوده‌اند. این تفاوت‌ها نشان می‌دهند که حتی در شرایط فقر و محرومیت مشترک، جنسیت تا چه اندازه بر فرصت‌های آموزشی، آزادی رفت‌وآمد و تجربه جهان بیرون از روستا تأثیر می‌گذاشته است.

روایت صدیق نیز فراتر از زندگی شخصی اوست و تصویری از مناسبات اجتماعی روستا، روابط طبقاتی و سنت‌هایی چون «ژن به ژنه» یا مبادله زنان در ازدواج، که در ازدواج والدینش رخ داده، ارائه می‌دهد. او همچنین از ازدواج خود با دختری می‌گوید که خانواده برایش انتخاب کرده بودند و پیش از ازدواج شناختی از او نداشت.

هر سه راوی، با وجود خاستگاه روستایی مشترک، مسیرهای متفاوتی را تجربه می‌کنند. زبیده و صدیق از فعالیت سیاسی به مبارزه مسلحانه می‌رسند، در حالی که پروین در نوجوانی و با امید دستیابی به زندگی آزاد و مستقل، مستقیماً به صفوف پیشمرگان می‌پیوندد. سرانجام، در پی عقب‌نشینی نظامی کومله، تحولات و انشعاب‌های سازمانی و دشوارتر شدن شرایط فعالیت، هر سه راه مهاجرت در پیش می‌گیرند: زبیده همراه فرزندانش به سوئد، پروین به انگلستان و صدیق به هلند پناهنده می‌شوند.

اهمیت کتاب «در جستجوی آینده» را باید فراتر از ثبت خاطرات سه پیشمرگ دانست. این روایت‌ها نشان می‌دهند که تاریخ جنبش‌های سیاسی تنها تاریخ رهبران، تصمیمات سازمانی و نبردهای نظامی نیست، بلکه تاریخ زندگی انسان‌هایی نیز هست که با امیدها، آرزوها، تردیدها و رنج‌های خود در این تحولات مشارکت داشته‌اند.

به‌ویژه روایت زبیده و پروین نشان می‌دهد که ورود زنان به عرصه مبارزه سیاسی چگونه می‌توانست مرزهای نقش‌های جنسیتی را جابه‌جا کند، بی‌آنکه لزوماً به برابری آنان در مناسبات قدرت بینجامد. این تجربه‌ها همچنین یادآور می‌شوند که مشارکت سیاسی، در کنار فرصت‌های تازه‌ای که ایجاد می‌کند، می‌تواند هزینه‌های سنگین فردی و خانوادگی نیز به همراه داشته باشد.

برای من که پژوهش دکترایم را به بررسی مشارکت سیاسی زنان در کومله و مناسبات جنسیتی درون این سازمان اختصاص داده‌ام، خواندن این روایت‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد. بسیاری از تجربه‌های بازگو‌شده در این کتاب با یافته‌های پژوهشم، که در سال ۲۰۲۵ با عنوان «زنان کومله: جنسیت و انقلاب در کردستان ایران» (Women of Komala: Gender and Revolution in Iranian Kurdistan) از سوی انتشارات پلوتو پرس منتشر شد، پیوند دارند.

این روایت‌ها را می‌توان ادامه و تکمیل همان تاریخ از زبان کسانی دانست که خود در شکل‌گیری آن نقش داشته‌اند. زبیده ذبیحی نیز یکی از زنانی بود که در جریان پژوهشم با او مصاحبه کردم. خواندن روایت مفصل زندگی او در این کتاب، فرصتی دوباره برای تأمل در تجربه نسلی از زنان کورد است که با ورود به عرصه مبارزه سیاسی، نه‌تنها با محدودیت‌های جامعه و خانواده، بلکه با نابرابری‌های جنسیتی درون سازمان‌های سیاسی نیز روبه‌رو شدند.

اهمیت دیگر چنین آثاری در حفظ حافظه تاریخی و به چالش کشیدن روایت‌های مسلط از گذشته است. تاریخ مبارزات کردستان، به‌ویژه در روایت رسمی جمهوری اسلامی، اغلب از منظر حکومت و در چارچوب تقابل سیاسی و نظامی بازگو شده است؛ روایتی که در آن تجربه زیسته بسیاری از کنشگران، به‌خصوص زنان، کمتر جایی دارد.

با این حال، حذف یا نادیده گرفتن این تجربه‌ها تنها به تاریخ‌نگاری حکومتی محدود نمی‌شود. حتی در برخی پژوهش‌ها و روایت‌های تاریخی درباره جنبش‌های سیاسی نیز توجه عمدتاً معطوف به رهبران، چهره‌های شناخته‌شده و تصمیمات سازمانی است و زندگی اعضای عادی، به‌ویژه زنان و افراد متعلق به گروه‌های اجتماعی محروم، در حاشیه باقی می‌ماند.

از این منظر، ارزش کار گلرخ قبادی در فراهم کردن فضایی برای شنیده شدن صداهایی است که کمتر فرصت روایت تاریخ از زبان خود را داشته‌اند. البته خاطرات فردی، مانند هر منبع تاریخی دیگری، نیازمند خوانشی انتقادی و مقایسه با دیگر منابع‌اند؛ زیرا حافظه افراد نیز تحت تأثیر گذشت زمان، تجربه‌های بعدی و نگاه امروز آنان به گذشته شکل می‌گیرد.

با این حال، اهمیت تاریخ شفاهی دقیقاً در این است که افزون بر ثبت رویدادها، به ما امکان می‌دهد دریابیم افراد چگونه گذشته را تجربه کرده‌اند و امروز چه معنایی به آن می‌دهند. بدون ثبت چنین خاطراتی، بخش مهمی از تاریخ اجتماعی و سیاسی کردستان در معرض فراموشی قرار می‌گیرد. این روایت‌ها نه‌تنها شناخت ما از گذشته را غنی‌تر می‌کنند، بلکه با وارد کردن تجربه‌های متنوع و گاه متناقض به حافظه جمعی، امکان بازخوانی انتقادی‌تر و چندصدایی‌تر تاریخ را فراهم می‌آورند.

مطالب مرتبط