نویسنده: درنا فریبرز
هر بار که خبر قتل زنی منتشر میشود، با چیزی بیش از یک واقعهی جنایی روبهروییم. هرچند فکر میکنم این اخبار حالا دیگر بهنظر حتی ماهیت جناییشان را هم از دست دادهاند. ما چهره و نام قربانی را غالباً پیشتر نمیشناختهایم، اما خبر در موقعیتی میگذاردمان که چندان راحت نمیشود از آن خارج شد: شاهد بودن. از مرگ زنی باخبر شدهایم که احتمالاً نسبتی با زندگیمان نداشته، اما این دانش دردناک، دستکم لحظهای نسبتمان را با جهانی تغییر میدهد.
اندوه است یا خشم؟ من هر بار لکنت میگیرم. درباره قاتل و شرایط وقوع جنایت میخوانیم، میپرسیم چطور ممکن است؟ نفرینها و لعنتهایی هم در ادامه خواهیم فرستاد. اما پرسش دشوارتر این است: حالا که دانستهایم، چه مسئولیتی بر ماست؟ کیست که بتواند خبر را بخواند، از آن متأثر شود و بعد به زندگی پیشین بازگردد، و چیزی در نسبتش با این جهان تغییر نکند؟
این پرسش وقتی مهمتر میشود که زنکشی را مجموعهای از جنایتهای یکه ندانیم. ما آگاهیم چنین قتلهایی در پیوند با نظمی حقوقی و اجتماعی ممکن میشوند که امکان خشونت را فراهم میکند. در ایران، نابرابری حقوقی زنان در حوزهی خانواده، محدودیتهای قانونی در استقلال و تصمیمگیری، فقدان حمایت مؤثر در برابر خشونت خانگی و موانع دسترسی به عدالت، شرایطی ایجاد کردهاند که در آن امنیت زنان به مناسبات خانوادگی و اراده مردان وابسته میشود.
قانون در این وضعیت صرفاً نهادی نیست که پس از وقوع جنایت آن را داوری کند؛ خود در تعریف حقوق، تعیین محدودهی اقتدار و توزیع امکان حمایت نقش دارد. مادهی ۳۰۱ قانون مجازات اسلامی، با استثنا کردن پدر و جد پدری از قصاص در قتل فرزند، و مادهی ۶۳۰، با پیشبینی شرایطی خاص برای قتل همسر و مردی که با او رابطه داشته، نمونههایی از همین مسئلهاند. این قوانین جزئیاتی فنی در نظام کیفری نیستند؛ آنها نشان میدهند که اقتدار مردانه چطور ارزش حقوقی جان انسانها را تعیین میکنند.
اینجا نمیشود زنکشی را به تصمیم و عمل فرد فروکاست. نمیتوانیم در این گزاره لوث که قاتل مسئول عمل است آرام بگیریم، بهتر است که نتوانیم. محدود کردن مسئله به «مرد» قاتل نگاهمان را از دیدن شرایطی که خشونت در آن امکان تکرار میگیرد، منحرف میکند. اینجا زنان حمایت مؤثر قانونی ندارند، درآمدن از رابطهای خشونتآمیز به موانع اقتصادی برمیخورد، دستگاه قضایی نمیتواند یا دراصل نمیخواهد امنیت او را تضمین کند.
حالا جنایت دیگر صرفاً اتفاقی در حریم خصوصی خانواده نیست. در اینجا باید از مسئولیت نهادهایی پرسید که باید از قطعیت جان افراد حفاظت کند. خبر زنکشی همزمان خبر جنایت و نشانهای از شکست یک نظم در حفاظت از کسانی است که در آن زندگی میکنند. از خودم میپرسم برای این نظم مستقر، چنین جنایتهایی شکستاند یا اعلام پیروزی؟
بههرحال، مسئله به مسئولیت قاتل و نهادهای رسمی هم محدود نمیماند. انتشار خبر، جنایت را از دایره محدود وقوعش بیرون میآورد و مقابل آگاهی عمومی میگذارد. از حالا به بعد دیگران هم با آن نسبتی دارند: کسانی که خبر را میخوانند، دربارهاش حرف میزنند، بازنشرش میکنند یا از کنار آن میگذرند. اینجاست که مسئله شاهد بودن اهمیت پیدا میکند. آیا صرف آگاهی از رنج دیگری، ما را در برابر آن مسئول نمیکند؟
انسان نمیتواند نسبت به رنج دیگری کاملاً بیطرف بماند؛ حتی اگر خود مرتکب جنایتی نشده باشد. این تقصیر از آگاهی دردناک به محدودیت همبستگی برمیآید: از اینکه دیگری رنج میکشد و ما، با وجود آگاهی از رنجش، نتوانستهایم مانع آن شویم.
این تقصیر در نظاره زنکشی معنایی خاص پیدا کند. من قاتل نیستم، در تصمیمهای قضایی دخالتی نداشتهام و شاید هرگز قربانی یا نزدیکانش را ندیده باشم؛ اما بعد از آگاهی از جنایت، چطور میتوانم آسوده خودم را بیرون از جهانی بدانم که آن جنایت در آن امکان وقوع داشته است. وجدان ناآرام از همین فاصله سر برمیآورد: فاصله میان دانستن و نتوانستن، میان آگاهی از رنج و محدودیت مداخله.
این احساس ناتوانی از بازگشت کامل به بیطرفی پیشین است. گویی آگاهی از مرگ دیگری، امکانی را از ما میگیرد: اینکه همچنان بتوانیم جهان را چنان ببینیم که گویی این مرگ هیچ نسبتی با زندگی مشترکمان ندارد. حالا اگر وجدان ناآرام قرار است از عاطفهای بیدنباله فراتر برود، باید بتواند مسئولیتهای مشخص را آشکار کند.
اما چطور آگاهی از مسئولیت لزوماً به کنش منجر نمیشود؟ ممکن است از خبر قتل زنی متأثر شویم، چند روز درباره آن حرف بزنیم و بعد خبر دیگری جای آن را بگیرد. ما هر روز سال در همین چرخه سیزیفوار گیر افتادهایم. تکرار خشونت، در کنار ناتوانی از مداخله، ظرفیت عاطفه و درگیریمان را فرسوده است. چنین جنایت تکاندهندهای، بهتدریج از انواع اخباری میشود که هر روزه انتظار وقوعش را داریم.
ماجرا فقط کاهش شدت واکنشهای عاطفی نیست؛ تغییر در افق انتظارات ماست. وقتی مرگ زنان به بخشی از اخبار معمول روزانه تبدیل میشود، خطر آن وجود دارد که دیگر خودِ وقوع جنایت علیه زنان به رعشهمان نیندازد. البته هر سکوتی شاید بیتفاوتی اخلاقی نباشد. مواجهه مداوم با رنج، برخی را درمانده و فرسوده میکند.
اما میان فرسودگی فردی و عادت اجتماعی به خشونت تفاوتی هست. اولی ممکن است حاصل محدودیت توان روانی انسان در برابر انبوه رنج باشد؛ دومی به وضعیتی مربوط است که در آن جامعه بهتدریج وقوع خشونت را در نظم معمول زندگی خود جای میدهد و دیگر آن را بهمثابه امری نیازمند توضیح و پاسخگویی نمیبیند. پرسش اخلاقی دقیقاً در همین نقطه مطرح میشود: چطور از فرسودگی اجتنابناپذیر در برابر اخبار خشونتآمیز به عادیسازیاش نرسید؟
فکر میکنم شاید پاسخ باید در تمایز میان تأثر و موضعگیری باشد. تأثر هرچه هم بخواهد عمیق باشد، لزوماً چیزی را در جهان بیرون تغییر نمیدهد. عاطفه باید به پرسشی دربارهی مناسباتی برسد که امکان تکرار قتلها را فراهم میکنند. گویا عاطفه سهمگین ما در محدوده تجربه شخصی باقی میمانند: «امروز غمگینم.» اندوه حتی نوعی آسودگی اخلاقی شده: متأثر شدهام، پس لابد هنوز نسبت به خشونت بیتفاوت نیستم. اما مسئله این است که احساس متأسفانه بهخودیخود شکلی از مقاومت نیست.
وجدان ناآرام اگر قرار است معنایی سیاسی پیدا کند، نمیتواند در احساس تقصیر یا ناتوانی منجمد شود. باید از ما بخواهد که به جای جستوجوی راهی برای تسکین، منشأ ناآرامی را در مناسبات بیرونی ببینیم. اینجا خشم است که اهمیت پیدا میکند؛ البته نه خشمی گذرا به خبری هولناک. من به خشمی نظر دارم که داوری درباره نظمی را ممکن میکند که خشونت را طلب میکند و از ما انتظار دارد در قالب یک واقعهی خصوصی، اختلاف خانوادگی یا جنایت فردی بفهمیمش.
چنین خشمی فقط متوجه قاتل نیست؛ متوجه قانونی است که اقتدار مردانه را به رسمیت میشناسد، نهادی است که از حمایت مؤثر زنان سر باز میزند و روایتی است که با خصوصی کردن خشونت، مسئولیت عمومی را از میان برمیدارد. خشم در این معنا، امتناع از پذیرفتن جهان به شکل اکنونیاش است.
پس شهادت دادن است که اهمیت پیدا میکند. شاهد بودن وضعیتی است که در آن از واقعهای باخبر میشویم؛ اما شهادت دادن مستلزم تصمیمی دیگر است: اینکه اجازه ندهیم آنچه دیدهایم و دانستهایم، در چرخه خبرها ناپدید شود. شهادت یعنی نام و زندگی قربانی را از آمار و عنوانهای خبری بیرون بیاوریم، روایتهای تحریفشده را به پرسش بکشیم، جزئیات خشونت را ثبت کنیم و جلو فراموشیای را بگیریم که میتواند به سود عاملان خشونت و نهادهای مسئول تمام شود.
اما شهادت نیز اگر در سطح ثبت و بازگویی باقی بماند، هنوز با امکان تغییر فاصله دارد. میپرسم این روایتها به کجا میرسند و چه چیزی را مطالبه میکنند؟ آیا به پیگیری قضایی پروندهها، افشای قصور نهادهای مسئول و اعتراض به قوانین تبعیضآمیز راه میبرند؟ آیا میتوانند به شبکههایی برای حمایت از زنانی تبدیل شوند که در معرض خشونتاند، یا خانوادههایی که برای دادخواهی به حال خود رها شدهاند؟ آیا از دلشان مطالبهای عمومی برای دسترسی زنان به حمایت حقوقی، استقلال اقتصادی و امکان خروج امن از روابط خشونتآمیز شکل میگیرد؟ و فرای همه اینها چطور باید از پراکندگی تجربهها و عواطف، نیرویی جمعی ساخت که نظم موجود را وادار به پاسخگویی کند؟
در اینجا باید مراقب جابهجایی دیگری هم باشیم. همه از شبکههای همبستگی زنان، گروههای مستقل حمایت، مستندسازی و پیگیری پروندهها حمایت میکنند؛ اما قرار نیست زنان با مراقبت از یکدیگر، خلأ حمایت قانونی را برای همیشه جبران کنند و بعد همین تواناییشان بهانهای برای ادامه غیبت دولت شود. همبستگی امکان زندهماندن، مقاومت و سازمانیابی را فراهم میکند، اما همزمان باید مطالبه تغییر مناسبات حقوقی و سیاسی را پیش ببرد.
اگر شبکههای حمایت فقط بارِ مسئولیتِ نهادهای غایب را به دوش بکشند، ناخواسته به تثبیت همان وضعیتی کمک میکنند که در برابرش شکل گرفتهاند. معنای سیاسی این شبکهها در آن است که از دل مراقبت متقابل، امکان اعتراض و مطالبه عمومی بسازند. این ناآرامی باید روزی از محدوده اخلاق فردی فراتر رود و به خشم، داوری و کنش سیاسی راه پیدا کند؛ در برابر نظمی که خشونت را خصوصی میکند، باید آن را به مسئلهای عمومی بدل کرد: در برابر قانونی که اقتدار مردانه را بازتولید میکند، باید امکان اعتراض و تغییر قانون را ساخت و در برابر فراموشیای که هر قتل را به خبری مصرفی تبدیل میکند، باید شهادت داد و حافظهای جمعی ساخت که از مطالبه عدالت دست نکشد.
رنجی که به خبر بدل میشود، ممکن است در چند روز از حافظه عمومی کنار برود و جای خود را به خبر دیگری بدهد. اما این سرنوشت محتوم آن نیست. میتوان در برابر این تبدیل ایستاد: خبر را به شهادت بدل کرد، شهادت را به خشم سیاسی پیوند زد و خشم را به کنش جمعی رساند. نه برای آنکه از رنج دیگری معنایی اخلاقی برای خودمان بسازیم، بلکه برای آنکه دیگر نتوانند مرگ زنان را در نظمی که خود مسئول آناند، به امری عادی و بیپاسخ تبدیل کنند.
ما زندگانِ بهاتفاق، باید مسیرهایی را بسازیم و دنبال کنیم که نظم مستقر مردسالار را مجبور به دادن هزینه کند. در حین نوشتن متن دائماً به فعلی فکر میکنم که معنای مقاومت را ادا کند؛ تجمع کردن؟ فریاد کشیدن؟ آتش زدن؟ بهحتم که راههای نرفته بسیاری هست و جانهایی که هنوز در معرض تهدیدند، وجدان ما را احضار میکنند و دست یاری میطلبند.

