دیدبان آزار

«دیگر شماها من را نمی‌بینید»

پس از قتل سوگند صیادی؛ زن‌ستیزی و لزبین‌ستیزی در فضای مجازی

نویسنده: ن.

نام سوگند صیادی، دختر ۱۶ ساله‌ای که خبر مرگ خشونت‌بارش از روز یکشنبه در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی بازتاب گسترده‌ای داشته، نباید به تیتر دیگری در میان اخبار زن‌کشی تبدیل می‌شد. اکنون دادستان عمومی استان کرمانشاه از بازداشت پدر او و مدیر مدرسه‌اش خبر داده است. سوگند باید زنده می‌ماند؛ حق او بر زندگی و امنیت، حقی انکارناپذیر بود که هیچ فرد، خانواده یا نهادی مجاز به سلب آن نبود. بااین‌حال، نام او نیز در کنار خیل نام دیگر زنان و کودکانی نشست که در سایه سیاست‌ و فرهنگ زن‌ستیزانه، خشونت علیه زنان را به امری عادی و همیشگی بدل کرده‌اند.

پرونده سوگند اما به دلیل ارتباط مستقیم وقوع قتل با فضای مدرسه مبحث دیگری را در میان پرونده‌های زن‌کشی به میان کشید. آنچه پس از انتشار خبر مرگ او در فضای عمومی شکل گرفته، تنها مجموعه‌ای از روایت‌های متفاوت و گاه متعارض درباره چگونگی وقوع این قتل نیست؛ بلکه بار دیگر ابعاد خشونت ساختاری علیه زنان، نادیده‌گرفتن هشدارهای مربوط به خشونت‌های زن‌ستیزانه و همینطور عادی‌سازی خشونت جنسیتی در فضای آموزشی را مطرح کرده است.

در غیاب گزارش‌های مستقل و اطلاعات رسمی و قابل اتکا درباره تمام ابعاد این پرونده، نمی‌توان روایت‌های منتشرشده درباره انگیزه و چگونگی قتل سوگند را قطعی دانست. دادستان عمومی خبر داده است که پدر سوگند به ضرب‌ و جرح و فعلا قتل متهم شده و مدیر مدرسه نیز به دلیل قصور و سهل‌انگاری بازداشت شده است. بااین‌حال، واکنش‌های شکل‌گرفته در فضای مجازی، پرسش‌های مهمی را درباره مسئولیت نهادهای آموزشی، سازوکارهای حمایت از دختران در معرض خشونت و زن‌ستیزی مطرح می‌کنند. پرونده سوگند را باید فراتر از یک خبر جنایی و در امتداد الگویی گسترده‌تر از خشونت جنسیتی بررسی کرد؛ الگویی که در آن حق زنان بر زندگی، بدن و انتخاب‌هایشان همچنان به رسمیت شناخته نمی‌شود.

بر اساس گزارش سازمان حقوق بشری هه‌نگاو، روز یکشنبه ۲۴ آبان‌ماه ۱۴۰۵، سوگند صیادی، دانش‌آموز ۱۶ ساله اهل روستای «علیرضاوندی» از توابع گیلانغرب و ساکن محله کیانشهر کرمانشاه، توسط پدرش از طبقه پنجم یک ساختمان مسکونی به پایین پرتاب شد و جان خود را از دست داد. هه‌نگاو به نقل از منابع مطلع گزارش داده است که این قتل یک روز پس از آن رخ داد که مدیریت دبیرستان از ارتباط سوگند با پسری که قصد خواستگاری از او را داشت و با مخالفت پدرش روبه‌رو بود، مطلع شد و پدر او را به مدرسه فراخواند.

هه‌نگاو می‌نویسد پدر سوگند در حضور هم‌کلاسی‌های او و مسئولان مدرسه، او را به‌شدت مورد ضرب‌وشتم قرار داد. همچنین روایت‌های متعددی منتسب به هم‌کلاسی‌ها و هم‌مدرسه‌ای‌های سوگند در فضای مجازی دست‌به‌دست می‌شود که از مشاهده خشونت‌ورزی شدید پدر او در محیط مدرسه حکایت دارند. هه‌نگاو همچنین گزارش داده است که سوگند صیادی پیش از ترک مدرسه، مسئولان دبیرستان رضوان را از خطر جدی جانی که متوجه او بود مطلع کرده و صراحتاً هشدار داده بود که در صورت بازگشت به خانه همراه پدرش، توسط او به قتل خواهد رسید.

جمله‌ای نیز در فضای مجازی به او نسبت داده شده که گویا پیش از خروج از مدرسه به دوستانش گفته بود: «دیگر شماها من را نمی‌بینید». با وجود این هشدارها، بنا بر این روایت‌ها، مسئولان و مدیریت مدرسه بدون انجام هیچ‌گونه اقدام حمایتی یا اطلاع‌رسانی به نهادهای مسئول برای حفاظت از جان او، اجازه دادند سوگند همراه پدرش به خانه بازگردد.

در پی واکنش‌های گسترده در فضای مجازی به خبر قتل سوگند صیادی، دادستان کرمانشاه از تشکیل پرونده قضایی و صدور دستور جلب افراد مرتبط با این پرونده خبر داده و اعلام کرده است که تحقیقات برای روشن‌شدن ابعاد ماجرا همچنان ادامه دارد. حمیدرضا کریمی با تأکید بر اینکه تا پیش از تکمیل تحقیقات و اعلام نتایج کارشناسی نمی‌توان درباره علت قطعی مرگ اظهارنظر کرد، روشن‌شدن حقیقت و صیانت از حقوق شهروندی را از اولویت‌های رسیدگی دانسته است. پیش‌تر، خبرگزاری رکنا به نقل از مقام‌های آموزش‌وپرورش کرمانشاه گزارش داده بود که پدر سوگند پیش از مرگ او به مدرسه مراجعه کرده و خواستار دریافت پرونده تحصیلی دخترش شده است.

پیش از این، در گزارشی از نسترن فرخه در روزنامه شرق که در ۲۹ مهرماه ۱۴۰۵ منتشر شده، آمده است که از اول شهریور تا پایان مهرماه همان سال، دست‌کم ۲۸ پرونده زن‌کشی در رسانه‌ها منتشر شده که در مجموع به کشته‌شدن ۳۸ زن و کودک انجامیده است. به عبارتی، تنها در طول این دو ماه، تقریباً هر دو روز یک نفر به قتل رسیده و بیش از یک‌سوم قربانیان نیز زیر ۱۸ سال داشته‌اند.

اگرچه این آمار تکان‌دهنده صرفاً بر اساس قتل‌های بازتاب‌یافته در رسانه‌های عمومی گردآوری شده است، اما همان‌طور که فرخه یادآور می‌شود، بخش دیگری از این قتل‌ها هرگز رسانه‌ای نمی‌شوند؛ بنابراین، به احتمال زیاد، آمار واقعی زن‌کشی و خشونت خانگی منجر به قتل به‌مراتب بالاتر از این رقم است. در بیشتر پرونده‌های بررسی‌شده، قاتل همسر، همسر سابق یا یکی دیگر از مردان خانواده بوده است. نکته بسیار مهم‌تر، حضور مکرر و پررنگ نشانه‌های خشونت خانگی در زندگی قربانیان پیش از وقوع قتل است؛ نشانه‌هایی که می‌توانستند از وقوع قتل خبر دهند.

آنچه در فضای مجازی درباره دوره پیش از قتل سوگند صیادی منتشر شده نیز در امتداد همین الگوی ساختاری خشونت خانگی قرار می‌گیرد. زن‌کشی را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان اقدامی فردی، ناگهانی یا استثنایی از سوی یک مرد توضیح داد. این قتل‌ها اغلب در امتداد خشونتی تدریجی و انباشته رخ می‌دهند؛ خشونتی که از کنترل و تهدید تا آزار روانی و جسمی امتداد پیدا می‌کند و در بستر مناسبات مردسالارانه و قوانین تبعیض‌آمیز امکان تداوم می‌یابد.

از این منظر، پرونده سوگند صیادی نه روایتی منفرد و جداافتاده، بلکه بخشی از الگویی ساختاری است که در آن هشدارها و روایت‌های زنان از خشونت بارها نادیده گرفته می‌شود و حق آن‌ها بر امنیت و زندگی، در برابر ادعای مالکیت مردان بر بدن و سرنوشتشان، به حاشیه رانده می‌شود.

 

 

همان‌طور که در روایت‌های منتشرشده درباره سوگند نیز دیده می‌شود، زنان قربانی اغلب از شدت و ماهیت خشونتی که ممکن است با آن مواجه شوند، آگاهی دارند. آنچه متأسفانه در این پرونده‌ها بارها تکرار می‌شود، اعلام خطر از سوی زنان و آگاه‌کردن دیگران از قرارداشتن در معرض خشونت و در مقابل، نادیده‌گرفتن امنیت جانی و روانی آن‌هاست. در واقع، این منطق زن‌ستیزانه است که نظر، تشخیص و آگاهی زنان را بی‌اعتبار می‌کند؛ تا جایی که حتی آگاهی آن‌ها از احتمال قریب‌الوقوع مرگ خود نیز جدی گرفته نمی‌شود و ضرورتی برای مداخله و پیشگیری ایجاد نمی‌کند.

حتی در برخی روایت‌های دست‌به‌دست‌شده در فضای مجازی درباره قتل سوگند، این احتمال مطرح شده است که افراد دیگری نیز، با وجود آگاهی از امکان خشونت‌ورزی، خود وظیفه «تنبیه زن خاطی» را بر عهده گرفته‌اند و به‌جای آموزش، تأمین امنیت، حمایت و همدلی، در شکل‌گیری خشونت و وقوع قتل نقش ایفا کرده‌اند. وجه دردناک دیگر روایت‌های مربوط به قتل سوگند صیادی، که البته همچنان نیازمند بررسی مستقل و صحت‌سنجی است، مسئله ناامن‌بودن نظام آموزشی است.

بنا بر این روایت‌ها، قتل سوگند نه در خیابان و نه در خانه، بلکه از داخل ساختمان مدرسه آغاز شده است. این مسئله بار دیگر ناامنی ساختاری نظام آموزشی در مواجهه با خشونت جنسیتی را مطرح می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه یک نظام آموزشی جنسیت‌زده می‌تواند در همراهی با مناسبات مردسالارانه، خشونت علیه دختران را عادی‌سازی کند و حتی آنان را به دلیل آنچه «خطا» تلقی می‌شود، سزاوار خشونت بداند.

اگرچه آنچه تاکنون درباره سوگند صیادی می‌دانیم، بر روایت‌هایی پراکنده و منتشرشده در فضای مجازی استوار است و بدون حضور روزنامه‌نگاران و پژوهشگران فمینیست مستقل، دستیابی به حقیقت و جزئیات آنچه بر او گذشته دشوار و حتی ناممکن خواهد بود، اما بر اساس همین روایت‌ها نیز می‌توان به شباهتی ساختاری میان پرونده قتل سوگند و بسیاری از پرونده‌های دیگر زن‌کشی پی برد: الگویی که در آن مرد خانواده خود را مالک بی‌چون‌وچرای زندگی زن می‌داند و در سایه قوانین تبعیض‌آمیز و مناسبات مردسالارانه آشکار و پنهان در جامعه، می‌تواند با کمترین هزینه جان او را بگیرد.

گاه حتی چنین قتلی، در منطق وارونه و زن‌ستیزانه جامعه، نه‌تنها مجازاتی در پی ندارد، بلکه ممکن است با عنوان «پاک‌کردن لکه ننگ» به ابزاری برای بازسازی و بازیابی سرمایه اجتماعی مرد قاتل تبدیل شود. نکته مهم دیگری که در بررسی پرونده سوگند صیادی باید به آن توجه کرد، مسئله گرایش جنسی او و روایت‌های منتشرشده درباره رابطه عاطفی و عاشقانه‌اش با یکی از هم‌مدرسه‌ای‌هایش است؛ روایتی که برخی آن را به‌عنوان یکی از دلایل احتمالی قتل مطرح کرده‌اند.

در مقابل، منابع دیگری، از جمله خبرگزاری رکنا و هه‌نگاو، از وجود یک پسر، خواستگاری و مخالفت پدر با این موضوع به‌عنوان زمینه احتمالی وقوع قتل نام برده‌اند. بااین‌حال، فارغ از صحت‌وسقم این روایت‌ها و در غیاب اطلاعات مستقل و قابل اتکا درباره انگیزه قتل، آنچه به‌وضوح در واکنش‌های فضای مجازی دیده می‌شود، عادی‌سازی و حتی توجیه خشونت علیه سوگند به دلیل احتمال لزبین‌بودن اوست.

شمار قابل‌توجهی از کاربران، این احتمال را دلیلی موجه برای قتل او به دست پدرش دانسته‌اند؛ برخی نیز به‌جای قتل، از ضرورت «درمان» او سخن گفته‌اند؛ پیشنهادی که خود بر این پیش‌فرض آسیب‌شناسانه و تبعیض‌آمیز استوار است که گرایش جنسی او نوعی بیماری یا اختلال است تا جایی که یک کاربر نوشته است «دخترهای دیگر باید از این موضوع درس بگیرند و سمت این روابط نامشروع نروند چون مثل ویروس این روابط را به دیگران انتقال می‌دهند و بقیه را هم آلوده می‌کنند». 

آشکارسازی هویت جنسی و جنسیتی افراد کوئیر و ترنس در ایران، به‌ویژه پس از مرگ یا قتل آن‌ها، با دشواری‌های جدی همراه است. در بسیاری از موارد، خانواده‌ها هویت کوئیر یا ترنس فرد را پنهان می‌کنند؛ در مواردی دیگر نیز ممکن است این هویت، در غیاب روایت مستقل و رضایت فرد، به شکلی آمرانه و قطعی و در خدمت سیاست هویتی یا بهره‌برداری رسانه‌ای بازنمایی شود. بنابراین، در مواجهه با پرونده سوگند باید میان آنچه درباره هویت و روابط او به‌طور مستقل تأیید شده و آنچه در فضای مجازی روایت یا گمانه‌زنی می‌شود، تمایز قائل شد.

بااین‌حال، دشواری احراز هویت و انگیزه قتل نباید بهانه‌ای برای نادیده‌گرفتن خشونت آشکار کوئیرستیزانه در واکنش به این پرونده باشد. حتی با فرض تأییدنشده رابطه عاطفی سوگند با یکی از هم‌کلاسی‌هایش، آنچه در این واکنش‌ها جریان دارد، طیفی از لزبین‌ستیزی عریان است: از روایت‌هایی که احساسات و روابط عاطفی میان دختران در مدارس را نوعی «گذار» یا انحراف معرفی می‌کنند، تا کامنت‌هایی که با لحنی به‌ظاهر دلسوزانه از «درمان» سخن می‌گویند و در نهایت، اظهارنظرهای آشکارا نفرت‌پراکنانه‌ای که لزبین‌ها را مستحق مرگ می‌دانند. یک کاربر نوشته است: «پدرش کار درستی کرد...تمام ...» و کاربر دیگری گفته است: «توقع داشتید یک پدر بپذیره که دخترش همجنس‌گرا بوده این هنجار شکنی در حیوانات هم قفله.»

آنچه در این میان اهمیت دارد، درهم‌تنیدگی کوئیرستیزی، به‌ویژه لزبین‌ستیزی، با خشونت زن‌ستیزانه‌ای است که در پرونده سوگند صیادی مطرح شده است. درحالی‌که هنوز روایت مستقل و موثقی از تمام جزئیات مرگ او در دست نیست، فضای مجازی به بستری برای بازتولید و تشدید خشونت علیه زنان کوئیر تبدیل شده است. این خشونت برای بخش بزرگی از جامعه کوئیر و ترنس ایران، به‌ویژه کسانی که تجربه تحصیل در مدارس دخترانه را دارند، پدیده‌ای ناآشنا نیست.

در میان نظرات و واکنش‌ها زن‌ستیزی به شکل حملات کلامی و سرزنش مادر سوگند صیادی نیز به کرات به چشم می‌خورد. یک کاربر نوشته است: «پس مادرش کدام گوری بوده؟ یا نباید به دنیا می‌آورد یا حالا که آورده در قبال بچه‌اش به‌عنوان یک مادر مسئوله.» در حقیقت درباره قتلی که متهم ردیف اولش بر اساس بسیاری از شهادت‌ها پدر سوگند است، باز هم مادر او خاطی درجه اول پرونده شناخته شده‌ است. 

بسیاری تجربه‌هایی مشابه از نظارت و مداخله کادر مدرسه در روابط عاطفی «مشکوک» میان هم‌کلاسی‌ها، کنترل ارتباطات آن‌ها و در جریان گذاشتن خانواده‌ها را به یاد دارند. وجه هولناک دیگر این پرونده آن است که هم‌زمان با انتشار روایت‌های مربوط به قتلی خشونت‌بار که جزئیات آن همچنان نیازمند بررسی مستقل است، شکل دیگری از خشونت نیز علیه جامعه کوئیر و به‌طور مشخص زنان لزبین بازتولید می‌شود. به این ترتیب، حتی پیش از روشن‌شدن حقیقت پرونده، فضای پیرامون قتل سوگند به صحنه‌ای برای بازتولید همان منطق حذف و انکار تبدیل شده است؛ منطقی که حق زنان بر انتخاب، عاطفه، بدن و زندگی خود را به رسمیت نمی‌شناسد.

آنچه باقی می‌ماند، دختری ۱۶ ساله است که به قتل رسیده؛ دوستان، هم‌کلاسی‌ها و هم‌مدرسه‌ای‌هایی که شاهد خشونت بوده‌اند؛ افرادی که می‌توانستند، در چارچوب سازوکارهای حمایتی و مسئولیت‌های نهادی، مسئله امنیت جانی زنان در برابر زن‌کشی و خشونت خانگی را جدی بگیرند، به سوگند گوش بسپارند و هشدارهای او را مبنایی برای مداخله و تأمین امنیتش قرار دهند؛ و سایر نزدیکان سوگند که در شوک این قتل هولناک، روزهای دشواری را می‌گذرانند.

اما آنچه باقی می‌ماند، فراتر از این فقدان، امتداد هولناک اخبار زن‌کشی در این روزهاست؛ جامعه‌ای فرسوده که در غیاب سازوکارهای جمعی، حمایتی و مراقبتی گسترده برای حفاظت از زنان در برابر خشونت مردان خویشاوندشان، بار دیگر شاهد تکرار همین چرخه خشونت خواهد بود. شورای هماهنگی تشکل‌های صنفی فرهنگیان ایران در بیانیه‌ای آورده است: «وقتی مدارس با قوانین ارتجاعی و ایدئولوژیک حاکمیت اداره می‌شوند و از وزیر تا مدیر به برده‌ی تمام عیار این دم و دستگاه امنیتی و خرد‌ستیز مبدل می‌شوند، سپردن سوگند‌ها به قربانگاه ناموس پرستی وقیحانه، امری عادی و معمولی تلقی می‌شود.»

در چنین وضعیتی، سوگند، دختری که تا چند روز پیش زنده بود، ممکن است به نام دیگری در میان صدها و هزاران زنی تبدیل شود که به بهانه‌های «ناموسی» و در بستر نظام خشونت‌ورز مردسالار و پدرسالار به قتل رسیده‌اند. سوگند باید زنده می‌ماند؛ همان‌طور که تمام زنانی که قربانی زن‌کشی شدند، باید زنده می‌ماندند، زندگی می‌کردند، بی‌آنکه مردی صاحب جان آنها باشد.

منبع تصویر: سوگند صیادی

مطالب مرتبط