نویسنده: طاهره جورکش

«به من گفتن زن باش»، کاری از سلماز محمودی و رومینا سخائی، جنگ را از جایی روایت می‌کند که تاریخ کمتر می‌بیند: رد جنگ بر بدن و زندگی زنان. این نمایش یادآور نمایشنامه‌ٔ «پیکر زن همچون میدان نبرد در جنگ بوسنی» نوشته‌ٔ ماتئی ویسنی‌یک و کتاب «جنگ چهره‌ٔ زنانه ندارد» نوشته‌ سوتلانا الکسیویچ است که در برخی مضمون‌ها و نگاه با آن‌ها همسوست: روایت جنگ از زاویه‌ٔ بدن و صدای زنان، همان‌جا که روایت رسمی کمتر نگاه کرده است.

نمایش با رقص آغاز می‌شود و با کفش‌هایی به پایان می‌رسد که از پا درمی‌آیند. میان این دو تصویر، دو زن در اتاقی کوچک برای یک عروسی آماده می‌شوند؛ یکی مربای توت‌فرنگی می‌پزد، دیگری روی لباس عروس مروارید می‌دوزد. قهوه و بیسکویت می‌خورند، از رسم‌های عروسی حرف می‌زنند، سر کفش پاشنه‌بلند بحث می‌کنند و رقص عروسی را تمرین می‌کنند.

همه‌چیز در ظاهر به یک موقعیت آشنا و صمیمی زنانه شبیه است؛ اما جنگ، بی‌آنکه دیده شود، در هوای اتاق جاری است: در دکمه‌ای که کنده می‌شود، در لباسی که بوی خون گرفته و در سکوتی که ناگهان میان دو خنده می‌نشیند. قدرت دراماتیک نمایش درست از همین‌جا آغاز می‌شود: از فاصله‌ٔ میان آنچه زنان انجام می‌دهند و آنچه بر سرشان آمده است. جنگ در این اثر نه با صدای انفجار، بلکه با موسیقی و رقص، با نخ و سوزن، با لباس عروس و با درد و مکث روایت می‌شود.

آلیس و سوزی دو زن‌اند، از دو جغرافیای متفاوت و با دو تجربه‌ٔ متفاوت از جنگ. آلیس از لهستان آمده؛ از دهکده‌ای که در آن با تولد هر کودک، درختی به نام او می‌کاشتند. درخت‌ها فقط بخشی از طبیعت نبودند؛ حافظهٔ زنده‌ یک اجتماع بودند. هر درخت نامی داشت و هر کودک نشانی از آینده بود. با سوختن دهکده، آدم‌ها و درخت‌ها با هم از میان رفتند.

آنچه باقی ماند، درخت آلیس بود؛ نشانی از جهانی که دیگر وجود نداشت. جنگ در اینجا فقط جان انسان‌ها را نمی‌گیرد؛ پیوند میان انسان، نام، مکان و خاطره را نیز نابود می‌کند. آلیس زنده مانده است، اما زنده‌ماندن برای او به معنای نجات نیست. او با احساس گناه بازمانده زندگی می‌کند؛ گویی زنده‌ماندنش خیانتی به کشته‌شدگان جنگ است.

اما خشونت جنگ به جهان بیرونی آلیس محدود نمی‌شود؛ تا عمیق‌ترین لایه‌های وجود او، یعنی بدنش، پیش رفته است. تجاوز، بارداری حاصل از آن، سقط جنین و ترس از ناتوانی در فرزندآوری، جنگ را از یک واقعه‌ٔ تاریخی به تجربه‌ای جنسیت‌محور، جسمانی و ماندگار تبدیل می‌کنند. جنگ برای آلیس به گذشته تعلق ندارد؛ در حافظه‌ٔ بدنش، در رابطه‌اش با عشق، در ترس از ازدواج و حتی در ناتوانی‌اش برای بوسیدن مردی که دوستش دارد، ادامه پیدا می‌کند.

چرا بدن زن دشمن؟ در جنگ، بدن زنِ طرف مقابل به نماد آن جامعه بدل می‌شود. ریتا سگاتو از «پیام میان مردان» سخن می‌گوید؛ پیامی روشن به مردانی که نتوانستند از خودی‌هایشان محافظت کنند. تجاوز پیوندهای خانوادگی و اجتماعی را می‌گسلد، شرم و سکوت می‌کارد و مردم را از خانه‌هایشان می‌راند. بارداری ناشی از تجاوز نیز در منطق «پاک‌سازی قومی» به معنای کاشتن تبار متجاوز در بدن زن دشمن است.

سوزی اما از جغرافیای دیگری آمده است؛ از پاریس، از کارگاهی که در آن لباس سربازان وطن را می‌دوزد و رفو می‌کند. او نیز قربانی خشونت جنسی در جنگ است، اما متجاوزش سرباز دشمن نیست؛ سرباز خودی است. همین جابه‌جایی یکی از سیاسی‌ترین لحظه‌های نمایش را می‌سازد. سوزی می‌گوید اگر سرباز دشمن به زنی تجاوز کند، شاید جامعه برای خشم و اعتراض او جایی باز کند؛ اما زنی که از سرباز هم‌وطنش آسیب دیده، چگونه باید روایتش را بیان کند؟

چگونه می‌تواند از نهادی شکایت کند که قرار است از او محافظت کند؟ او می‌گوید: «سرباز همان‌طور که می‌تواند از وطنش دفاع کند، می‌تواند امنیت را از هم‌وطنش بگیرد.» این جمله با مفهوم «پیوستار خشونت» سینتیا کاکبرن همخوان است: خشونت جنسیتی میان خانه و جنگ، صلح و نبرد، مرز نمی‌شناسد.
اینجا نمایش یکی از روایت‌های ساده‌انگارانه‌ٔ جنگ را فرو می‌ریزد: تقابل روشن میان «خودی» و «غیرخودی»، میان سرباز قهرمان وطن و دشمنِ متجاوزِ کشور مقابل.

سربازی که در بلندگوهای شهر قهرمان و نجات‌دهنده‌ٔ کشور معرفی می‌شود، می‌تواند در خلوت کارگاه به بدن زن کشورش تعرض کند. زنان در جنگ در معرض خشونتی مضاعف قرار می‌گیرند: از سوی مردان سرزمین خود و از سوی مردان سرزمین دشمن. این خشونت، علاوه بر بدن زنان، جایگاه آن‌ها را در بازتولید و تعریف هویت ملی نیز هدف قرار می‌دهد.

نیرا یووال‌دیویس در «جنسیت و ملت» نشان می‌دهد که زنان در سیاست ملی، نقشی اساسی در بازتولید زیستی ملت دارند. از همین‌رو، کودک حاصل از تجاوز نیز ممکن است دو بار قربانی شود: یک بار از سوی متجاوز و بار دیگر از سوی جامعه‌ای که او را از آنِ خود نمی‌داند؛ منطقی که بارداری و سقط آلیس نیز در سایه‌ی آن معنا می‌یابد.

نمایش با قرار دادن تجربه‌ٔ آلیس در کنار سوزی، پرسشی دشوار مطرح می‌کند: اگر خشونت از سوی دشمن قابل‌شناسایی است، با خشونتی که درون مرزهای خودی و به نام امنیت اتفاق می‌افتد چه باید کرد؟ این پرسش با یکی از محورهای اصلی مطالعات فمینیستی جنگ، به‌ویژه آثار سینتیا انلو، پیوند می‌خورد: زنان در جنگ کجا هستند و چه نقشی در تداوم نظامی‌گری دارند؟

زنان اغلب در روایت‌های رسمی یا قربانیانی منفعل تصویر می‌شوند یا اساساً از قاب تاریخ جنگ بیرون می‌مانند؛ در حالی‌که اقتصاد جنگ بر کار آن‌ها نیز متکی است. خیاطی که یونیفرم می‌دوزد، زنی که غذا تهیه می‌کند، پرستاری که مجروحان را درمان می‌کند و زنی که معاش خانواده را تأمین می‌کند، همگی در شبکه‌ٔ گسترده‌ جنگ حضور دارند؛ حتی اگر نامشان در هیچ گزارش نظامی ثبت نشود. زنان در جنگ همان‌جایی هستند که کسی نگاه نمی‌کند.

سوزی در کارگاه خیاطی، هم نیروی کار نظامی‌گری است و هم قربانی خشونت آن. پس از تجاوز، نه امکان شکایت دارد و نه فرصت کافی برای مواجهه با بحرانی که از سر گذرانده است. کارفرمای کارگاه به او نامه می‌فرستد: یا بازگردد یا حقوق دو ماهش را از دست بدهد. او با زخم‌هایی که بر پیکرش نشسته باید به کارش برگردد.

بازگشت او به کارگاه، چهره‌ٔ اقتصادی جنگ را نشان می‌دهد: بدن زن به نیروی کاری بدل می‌شود که تا وقتی جنگ ادامه دارد مورد بهره‌کشی قرار می‌گیرد و بعد از آن نیز در اقتصاد پساجنگ نامرئی می‌ماند. در شرایط جنگ، فقر و وابستگی اقتصادی امکان اعتراض و مقاومت را از زنان می‌گیرند و سکوتی اجباری بر آن‌ها می‌نشانند؛ سکوتی که گاه بهای زنده‌ماندن است.

اما سوزی تصمیم کوچکی می‌گیرد که معنایی بزرگ دارد: دیگر هیچ لباس و دکمه‌ای را محکم نمی‌دوزد. او که پیش‌تر استحکام یونیفرم‌ها را راهی برای نجات جان سربازان می‌دانست، حالا می‌داند ممکن است همان لباس بر تن مردی باشد که به زنی تعرض می‌کند. او با سست‌دوختن لباس‌ها، امتناعی خاموش را به کار می‌گیرد؛ نوعی مقاومت روزمره که می‌توان آن را در امتداد ایده‌ٔ جیمز اسکات درباره‌ شکل‌های پنهان مقاومت فرودستان خواند.

این کنش کوچک نه ساختار نظامی را متوقف می‌کند و نه عدالت را به جریان می‌اندازد؛ اما اجازه نمی‌دهد سوزی کاملاً در نقش نیروی کار تحت انقیاد باقی بماند. زنان در جنگ، مناسبات فروپاشیده را سرپا نگه می‌دارند. اما چه کسی زخم‌های خودشان را رفو می‌کند؟ چه کسی هزینه‌ٔ این بازسازی بی‌پایان را می‌بیند؟ شاید بتوان این تلاش‌های خاموش و روزمره را با مفهوم «فرود به امر روزمره» در اندیشه‌ وینا داس فهمید؛ فرایندی که در آن زندگی نه با فراموشی زخم‌ها، بلکه با زیستن در کنار آن‌ها از نو شکل می‌گیرد.

مرباپزی آلیس و خیاطی سوزی نیز جلوه‌هایی از همین تلاش برای تاب‌آوردن و ادامه دادن زندگی‌اند. با این‌حال، نمایش فقط درباره‌ دو زن و دو زخم نیست؛ درباره‌ امکانی است که میان آن‌ها شکل می‌گیرد: امکان شنیده‌شدن. سوزی زمانی از راز خود حرف می‌زند که درمی‌یابد آلیس تصور می‌کند او از جنگ چیزی نمی‌داند. اعتراف او نه صرفاً یک افشاگری، بلکه شکستن مرز میان دو تجربه‌ی متفاوت است.

آلیس و سوزی از راه شباهت کامل رنج‌هایشان یکدیگر را نمی‌فهمند، بلکه با پذیرش تفاوت و شنیدن روایت دیگری به هم نزدیک می‌شوند. این همدلی جایگزین عدالت نیست، اما نخستین شرط بیرون‌آمدن از انزوایی است که خشونت بر زنان تحمیل می‌کند. نمایش با انتخاب فضایی محدود و مجموعه‌ای از کنش‌های روزمره، تضاد میان ظاهر عادی زندگی و عمق فاجعه را به‌تدریج آشکار می‌کند.

پایان نمایش، با درآوردن کفش‌ها و رقصیدن دو زن، وعده‌ٔ رهایی کامل نمی‌دهد. پاشنه‌های بلند را کنار می‌گذارند؛ همان کفش‌هایی که باید با آن‌ها زیبا و مطابق انتظار دیگران ظاهر شوند. رقص پابرهنه برای لحظه‌ای بدن را از انضباط و قراردادهای زنانگی آزاد می‌کند. این رقص زنانه نه پیروزی بر جنگ، بلکه پس‌گرفتن لحظه‌ای بدن است؛ بدنی که بارها به تصرف دیگران درآمده و اکنون می‌خواهد دست‌کم برای چند دقیقه متعلق به خودش باشد.

پیوند خواهرانه‌ٔ دو زن در همین لحظه طنین‌انداز می‌شود: در نهایت خود زنان‌اند که می‌توانند خود و یکدیگر را نجات دهند. «به من گفتن زن باش» از ما نمی‌خواهد فقط به زنان جنگ‌زده بیاندیشیم؛ از ما می‌خواهد در شیوه‌ٔ روایت جنگ تجدیدنظر کنیم: در قهرمان‌سازی از سربازان، در سکوت درباره‌ٔ خشونت جنسی، در نادیده‌گرفتن کار زنان و در انتظاری که از آن‌ها داریم تا پس از هر فاجعه، بی‌صدا زندگی را از نو بسازند.

آتش‌بس به معنای پایان جنگ در زندگی زنان نیست. جنگ ممکن است در میدان متوقف شود، اما پیامدهایش در تجربه‌های شخصی و روزمره ادامه پیدا کند: در رابطه‌ای که دیگر ترمیم نمی‌شود، در اتفاقی که از ذهن پاک نمی‌شود، در زخمی که التیام نمی‌یابد و در کودکی که هرگز زاده نمی‌شود. و شاید هدیه‌ کوچک مربایی که تماشاگران در پایان اجرا دریافت می‌کنند، ادامه‌ همین معنا باشد: چیزی از جهان آلیس، از طعم خانه و تلاش برای حفظ‌کردن آنچه در معرض نابودی است، به خانه‌ی تماشاگر می‌رود.

گویی نمایش پس از روایت ویرانی، چیزی کوچک به ما می‌سپارد تا فراموش نکنیم. «به من گفتن زن باش» از زنانی می‌گوید که بدنشان میدان جنگ شده، اما دست‌هایشان هنوز مشغول ساختن،نگه‌داشتن و حفظ‌کردن است؛ زنانی که جنگ از آن‌ها بسیار گرفته، اما هنوز برای ادامه‌دادن تلاش می‌کنند.