دیدبان آزار: 70 سال قبل، در ۹ اوت ۱۹۵۶، بیش از ۲۰ هزار زن از سراسر آفریقای جنوبی به خیابان‌ها آمدند و یکی از بزرگ‌ترین و شجاعانه‌ترین اعتراضات تاریخ این کشور را رقم زدند. زنان سیاه‌، هندی‌تبار، رنگین‌پوست و سفیدپوست در کنار یکدیگر به سمت ساختمان‌های مقر دولت در پرتوریا راهپیمایی کردند تا به تصمیم دولت آپارتاید برای گسترش دامنه اعمال قوانین موسوم به گذرنامه به زنان سیاه‌پوست اعتراض کنند. زنانی که این راهپیمایی را سازمان‌دهی کردند به‌ خطرات آن واقف بودند. لیلیان انگوی، هلن جوزف، رحیما موسی و سوفیا ویلیامز-دو بروین از جمله چهره‌های اصلی این حرکت بودند. زنان طومارهای امضاشده توسط هزاران نفر را با خود حمل می‌کردند و در آن خواستار لغو قوانین گذرنامه شدند. هنگامی که به ساختمان‌های اتحادیه رسیدند، برای ۳۰ دقیقه در سکوت کامل ایستادند. سپس سرود اعتراضی معروف «Wathint’ Abafazi, Wathint’ Imbokodo» را خواندند؛ عبارتی که معنای آن چنین است: «به زن ضربه بزنی، به صخره ضربه زده‌ای.»

قوانین گذرنامه، دهه‌ها ابزاری برای کنترل زندگی و رفت‌وآمد سیاه‌پوستان آفریقای جنوبی بود و مشخص می‌کرد آنها کجا می‌توانند زندگی کنند، به کجا رفت‌وآمد داشته باشند، کجا کار کنند و حتی چه زمانی می‌توانند به دیدار خانواده خود بروند. مأموران می‌توانستند در هر لحظه مدارک آنها را بررسی کنند و نداشتن گذرنامه می‌توانست به بازداشت، زندان یا اخراج اجباری منجر شود. این قوانین بخشی از سازوکار گسترده‌ای بود که برای محدود کردن آزادی سیاه‌پوستان و حفظ نظام آپارتاید طراحی شده بود. اگرچه دولت آپارتاید در آن زمان حاضر نشد قوانین گذرنامه را لغو کند، این راهپیمایی به یکی از نقاط عطف مبارزه مردم آفریقای جنوبی برای آزادی تبدیل شد. این حرکت نشان داد که زنان عادی می‌توانند فارغ از تفاوت‌های نژادی و اجتماعی، در کنار یکدیگر سازمان‌دهی شوند و یکی از سرکوبگرترین نظام‌های سیاسی جهان را به چالش بکشند.

 

«هیچ‌کس تصور نمی‌کرد تاریخ آن روز را به خاطر بسپارد»

روز ۹ اوت به‌عنوان روز ملی زنان در آفریقای جنوبی گرامی داشته می‌شود؛ روزی که یادآور این واقعیت است که مبارزه برای برابری را تنها چند رهبر مشهور پیش نبردند، بلکه هزاران زن شجاع نیز در آن سهم داشتند. زنانی که کرامت، آزادی و حق تعیین سرنوشت خود را تسلیم نکردند. رمنی دینات، ۸۴ ساله، در زمان راهپیمایی یک نوجوان بود. او به یاد می‌آورد که پیش از برگزاری تجمع، به مادرش آما نایدو، فعال ضدآپارتاید، در سازمان‌دهی و هماهنگی زنان کمک می‌کرد. آن روز، زنان سیاه‌پوست، زنان هندی‌تبار مانند نایدو و حتی شماری از زنان سفیدپوست نیز در راهپیمایی شرکت کردند. دینات می‌گوید: «زنان سیاه‌ در حال سازمان‌دهی بودند و زنان هندی نمی‌توانستند ساکت بمانند. آن زمان هیچ‌کس تصور نمی‌کرد تاریخ آن روز را به خاطر بسپارد. ما زنانی عادی بودیم که باور داشتیم می‌توانیم تغییری ایجاد کنیم.»

ویلیامز-دو بروین یکی از رهبران این راهپیمایی بود که آن زمان 18 سال داشت. در روز ملی زنان، او در ۸۸سالگی بار دیگر به همان محوطه بازگشت. حالا کشوری که در اطرافش می‌دید، آن کشور گذشته نبود. آپارتاید پایان یافته بود، آفریقای جنوبی به کشوری دموکراتیک تبدیل شده بود و زنان به برخی از عالی‌ترین مناصب کشور راه یافته بودند. قانون اساسی هم برابری و برخورداری از حمایت در برابر تبعیض را تضمین می‌کند. اما برای بسیاری از زنان، آزادی‌هایی که در پی آن تحول سیاسی به دست آمد، هنوز به امنیت، فرصت‌های اقتصادی و خدمات عمومی قابل اتکا منجر نشده است. ویلیامز-دو بروین از جمعیت حاضر پرسید: «وقتی واقعیت امروز تا این اندازه ناامیدکننده و دردناک است، چگونه می‌توانیم پیروزی‌های گذشته‌مان را جشن بگیریم؟»

 

حبس، تحقیر و انسان‌زدایی از زنان معترض

بسیاری از رهبران و شرکت‌کنندگان در راهپیمایی تاریخی زنان بعدها در زندان زنان به حبس افتادند؛ زندانی در بلندای تپه‌ای مشرف به مرکز ژوهانسبورگ، که یکی از ارکان اصلی نظام زندان‌های دوران آپارتاید در آفریقای جنوبی بود. امروزه این مکان به موزه‌ای تبدیل شده که یادآور مسیر پرفرازونشیب این کشور از سرکوب و تبعیض تا دموکراسی است. همان‌گونه که نظام آپارتاید جداسازی نژادی را در سراسر کشور اعمال می‌کرد، فعالان در زندان هم بر اساس نژاد از یکدیگر جدا نگه داشته می‌شدند. این زندان برای درهم شکستن، تحقیر و انسان‌زدایی از زندانیان طراحی شده بود. زنان سیاه‌پوستی که در این زندان نگهداری می‌شدند، اجازه نداشتند لباس زیر بپوشند و از امکانات بهداشتی مناسب، از جمله نوار بهداشتی کافی، برخوردار نبودند. مدیر موزه می‌گوید: «این موزه امروز نه‌تنها یاد و خاطره چهره‌های سرشناسی مانند وینی مادیکیزلا-ماندلا آلبرتینا سیسولو را گرامی می‌دارد؛ بلکه یادآور هزاران زن عادی نیز هست که نامشان کمتر در کتاب‌های تاریخ آمده و فداکاری‌هایشان اغلب نادیده گرفته شده است.

نخستین انتخابات دموکراتیک آفریقای جنوبی در سال ۱۹۹۴، نظم سیاسی جدیدی را در این کشور رقم زد و پس از آن، قانون اساسی‌ای به تصویب رسید که برابری و کرامت انسانی را در محوریت قرار ‌داد. زنان نیز در شمار قابل‌توجهی وارد پارلمان شدند و به مناصب ارشد در دولت، دستگاه قضایی و دیگر نهادهای کشور راه یافتند. سیریل رامافوسا، رئیس‌جمهور آفریقای جنوبی، در مراسم گرامیداشت روز ملی زنان در روز یکشنبه، به این دستاوردها اشاره کرد و از پیشرفت کشور در زمینه مشارکت سیاسی زنان، آموزش، دسترسی مالی و حضور در فرآیندهای تصمیم‌گیری سخن گفت. امروز زنان برخی از عالی‌ترین مناصب کشور را در اختیار دارند؛ از جمله ریاست دیوان عالی، ریاست پارلمان و مقام مدافع عمومی با این حال، حضور سیاسی زنان به معنای برخورداری برابر آنها از امنیت و رفاه اقتصادی نبوده است. رامافوسا گفت: «زنان بیش از نیمی از جمعیت ما را تشکیل می‌دهند، اما هنوز سهمی برابر از ثروت، زمین و بنگاه‌های اقتصادی کشور در اختیار ندارند.» اگرچه این کشور در زمینه حضور زنان در ساختارهای قدرت پیشرفت کرده، اما این پیشرفت به همان اندازه در زندگی روزمره اکثریت زنان آفریقای جنوبی نمود پیدا نکرده است.

 

 

70 سال پس از آپارتاید

هفت دهه پس از آنکه زنان با به خطر انداختن آزادی، سلامت و حتی جان خود در برابر قوانین نژادپرستانه ایستادند، بسیاری از زنان آفریقای جنوبی می‌گویند مبارزه برای آزادی هنوز به پایان نرسیده است. آنها همچنان با نرخ بالای خشونت جنسیتی، فقر و نابرابری دست‌وپنجه نرم می‌کنند. بر اساس مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۴ با حمایت نهاد زنان سازمان ملل متحد (UN Women) انجام شد، بیش از یک‌سوم زنان آفریقای جنوبی در طول زندگی خود خشونت جسمی یا جنسی را تجربه کرده‌اند. هیچ‌جا این تضاد به‌اندازه بحران ادامه‌دار خشونت جنسیتی در آفریقای جنوبی آشکار نیست. پلیس آفریقای جنوبی اعلام کرده که در فاصله ژانویه تا مارس ۲۰۲۶، ۹٬۷۸۲ مورد تجاوز جنسی در این کشور گزارش شده است. در همین بازه، ۱۲٬۵۹۰ مورد جرایم جنسی نیز به ثبت رسیده است. به این ترتیب، به‌طور میانگین روزانه حدود ۱۰۸ مورد تجاوز جنسی به پلیس گزارش شده است. بر اساس آمار پلیس، تقریباً نیمی از تجاوزهای گزارش‌شده، یعنی ۴٬۶۲۰ مورد معادل ۴۷.۲ درصد، در خانه قربانی یا فرد متجاوز رخ داده است.

در نوامبر سال گذشته، پس از فشارهای مستمر سازمان‌ها و نهادهای جامعه مدنی، مرکز ملی مدیریت بلایای آفریقای جنوبی، خشونت جنسیتی و زن‌کشی را به‌عنوان یک فاجعه ملی اعلام کرد. رامافوسا نیز در این مراسم گفت که زنان همچنان با خطر خشونت مواجه‌اند؛ «در خیابان‌ها و حتی در خانه‌های خود.» اما گروه‌های مدافع حقوق زنان معتقدند که اعلام خشونت جنسیتی و زن‌کشی به‌عنوان یک فاجعه ملی، تنها نخستین گام است و به‌تنهایی نمی‌تواند به بحران پایان دهد. عفو بین‌الملل با زنانی گفت‌وگو کرده که برای ثبت شکایت با موانع جدی روبه‌رو شده‌اند، هنگام گزارش خشونت جدی گرفته نشده‌اند یا پس از ثبت شکایت، اطلاعات و پیگیری کافی از سوی مسئولان دریافت نکرده‌اند. برخی زنان در نهایت از ادامه پرونده‌های خود منصرف می‌شوند، چون روند رسیدگی آن‌قدر دشوار، فرساینده و طاقت‌فرسا می‌شود که دیگر سودی در ادامه آن نمی‌بینند.

 

«ما علیه سرکوب نظام‌مند زنان بر اساس نژاد، طبقه و جنسیت مبارزه کردیم»

وضعیت اقتصادی زنان نیز به همان اندازه نابرابر است. بر اساس آمار اداره آمار آفریقای جنوبی، نرخ بیکاری در این کشور در سه‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶ ۳۲.۷ درصد بوده است. این رقم برای زنان ۳۶.۴ درصد و برای مردان ۲۹.۶ درصد بوده است. در میان زنان سیاه‌ آفریقایی، نرخ بیکاری به ۴۰.۵ درصد رسیده است. زنان همچنین در مقایسه با مردان مشارکت کمتری در بازار کار دارند؛ به‌طوری که نرخ مشارکت اقتصادی آنها ۵۳.۸ درصد، در برابر ۶۵.۶ درصد برای مردان بوده است. در میان جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله نیز ۳۹.۲ درصد از دختران و زنان جوان نه شاغل بوده‌اند و نه در حال تحصیل یا گذراندن دوره‌های مهارتی و آموزشی؛ این رقم در میان پسران و مردان جوان ۳۶ درصد بوده است. برای زنانی که تلاش می‌کنند زندگی مستقلی برای خود بسازند، بیکاری می‌تواند وابستگی اقتصادی به اعضای خانواده یا شریک زندگی را تشدید کند و توانایی آنها را برای تأمین هزینه‌های فرزندان یا ترک یک رابطه خشونت‌آمیز کاهش دهد.

در جوامع فقیرتر و مناطق روستایی، این فشارها اغلب با دسترسی محدود به زمین، منابع تولید و خدمات عمومی  تشدید می‌شود. ریشه بسیاری از این نابرابری‌ها به دوران آپارتاید و حتی پیش از آن، به نظام‌های سلب مالکیت و محروم‌سازی نژادی بازمی‌گردد؛ نظام‌هایی که دسترسی سیاه‌پوستان آفریقای جنوبی به زمین، سرمایه و فرصت‌های اقتصادی را محدود می‌کردند. زنان نیز به دلیل قوانین تبعیض‌آمیز و ساختارهای اجتماعی، با محدودیت‌های مضاعف روبه‌رو بودند. دموکراسی نظام سیاسی کشور را تغییر داد، اما دهه‌ها محرومیت و طرد اقتصادی را از میان نبرد. این تضاد، محور اصلی سخنرانی ویلیامز-دو بروین بود. او گفت که زنان، با وجود آزادی‌های دموکراتیکی که پس از پایان آپارتاید به دست آمده، همچنان در بسیاری از موارد در خانه‌های خود احساس زندانی بودن می‌کنند. او از فقر، بی‌خانمانی، کمبود آب آشامیدنی سالم و فساد ساختاری سخن گفت: «ما برای از میان برداشتن یوغ‌های سرکوب نظام‌مند زنان بر اساس نژاد، طبقه و جنسیت مبارزه کردیم.»