غنچه قوامی: «راهنمای پیشگیری و مقابله با آزار جنسی در محیط‌های علمی» اولین سند رسمی به حساب می‌آید که در پاسخ به مسئله خشونت جنسی در عرصه عمومی تهیه شد. این راهنما تلاش می‌کند فرایندهایی برای پیشگیری، گزارش‌دهی، حمایت از قربانی و درنهایت رفع هرگونه آزار جنسی از محیط‌های علمی و دانشگاهی پیشنهاد کند. 

به گفته شیرین احمدنیا، مدیر کارگروه تدوین سند، نخستین تجربه مستقل و منسجم اجتماع علمی در زمینه این پدیده بوده است این سند طی چندین ماه برگزاری جلسات و بررسی مستندات متنوع در داخل و خارج از در سطح مجامع علمی و دانشگاهی تنظیم شده است. روز چهارشنبه هفتم مهرماه سال 1400، نشستی مطبوعاتی با حضور سیدحسین سراج‌زاده رئیس انجمن جامعه‌شناسی، شیرین احمدنیا و تعدادی از اهالی رسانه برگزار و از این سند رونمایی شد.

سراج‌زاده در این نشست با اشاره به افشاگری‌ها علیه کامیل احمدی گفته بود: «آزار جنسی دانشجوی زن توسط استاد مرد که موضوع گفت‌وگوهای اخیر بوده، غیرقابل‌قبول‌ترین و حساسیت‌برانگیزترین نوع آزار جنسی زنان است؛ زیرا انتظار می رود نقش استادی همراه با نوعی فرهیختگی و اخلاق‌مداری باشد و استاد از اقتدار آموزشی و اداری‌اش سوءاستفاده‌های شخصی نکند و به‌خصوص در یک رابطه ظالمانه برای بهره‌مندی جنسی و در نتیجه آزار جنسی دیگران وارد نشود.»

این سند تاکید ویژه‌ای بر آموزش، نه‌تنها برای دانشجویان بلکه هم‌چنین برای استادان دارد. علی‌رغم نقاط مثبت تدوین این سند، با نگاهی به آن، پرسش‌ها و ابهاماتی به چشم می‌خورد. برای مثال، در کمیته رسیدگی به موراد آزار جنسی، هیچ نماینده‌ای از سوی دانشجویان حضور ندارد. سوالی که مطرح می‌شود این است که دانشجویان چگونه باید برای گزارش آزار جنسی به گروهی از اساتید دانشگاه‌ها اعتماد کنند؟ در حالی آموزش عالی از شبکه‌ای از استادان مشترک‌المنافع تشکیل شده و اکثریت استادان پشتوانه حمایتی قدرتمند دارند، اعتماد به چنین سازوکاری برای دانشجویان بسیار دشوار خواهد بود. از طرفی دیگر در این سند مشخص نشده که  چه سازوکاری برای حمایت از دانشجو در مقابل انتقام‌جویی‌ها و فشارهای احتمالی از سوی استاد مربوطه و فرضا حامیان او پیش‌بینی شده است. که خود می‌تواند دانشجویان را از متوسل شدن به این کمیته بازدارد. شیرین احمدنیا در گفت‌وگو با دیدبان آزار تلاش می‌کند به این پرسش‌ها پاسخ بدهد. 

در مورد بیانیه انجمن در ارتباط با کامیل احمدی که اقدامی بسیار مهم و مسئوانه بود توضیح می‌دهید؟ تا جایی که به یاد دارم اولین بار بود که اطلاعیه رسمی برای قطع همکاری با یک استاد آزارگر داده می‌شد. چه چالش‌هایی را پشت سر گذاشتید .در آینده با موارد مشابه چگونه مواجهه خواهد شد؟

در مورد ایشان خب طبعا چون نخستین مورد برای اقدام عملی انجمن محسوب می شد و سابقه ی قبلی رسیدگی وجود نداشت کار برای هیات مدیره انجمن دشوارتر بود و پروسه ی نسبتا طولانی ای هم طی شد و در چند جلسه ی هیات مدیره در این خصوص بحث و مذاکره صورت گرفت و  اشخاصی ماموریت یافتند تا به انجام بررسی های دقیق تر  مبادرت شود و در نهایت وقتی نتیجه ی بررسی مشخص و  ارایه شد هیات مدیره رای به تعلیق  عضویت ایشان داد و قرار شد در سایت انجمن هم این موضوع مطرح شود تا مجموعه اعضای انجمن نیز در جریان قرار بگیرند و به نحوی هم اطلاع رسانی شود که انجمن عزم این دارد که از این پس در خصوص چنین رفتارهایی به طور قاطع برخورد کند و از اعضای خویش در مقابله با سوء رفتارهای اینچنینی حمایت خواهد کرد.    این اقدام، خود منتهی شد به اقدام مشخص بعدی انجمن در زمینه ی  تشکیل کارگروهی که مسوول تدوین سند  انجمن در زمینه ی پیش گیری و مقابله با آزار جنسی شد و طی چندین ماه فعالیت اعضای این کارگروه، این سند را در مهرماه ۱۴۰۰ رونمایی کردیم. 

 

در نامه اعتراضی دانشجویان علوم اجتماعی خطاب به رئیس انجمن جامعه‌شناسی به موارد متعددی از سوء‌ستفاده از قدرت، آزار کلامی، آزار جنسی، خشونت یا تهدید به خشونت، دریغ‌داشتن اطلاعات از فرد، سوء‌استفادۀ روانی، کارشکنی در کار یا درس، قلدری، شرمسار کردن فرد در معرض عموم، حرمت‌شکنی و بی‌احترامی، افترا بستن، منزوی‌سازی، تهدید آکادمیک، رعایت‌نکردن حریم خصوصی و…» توسط صاحبان قدرت در فضاهای آکادمیک اشاره شده است. اما در پاسخ انجمن به سند ماجد اشاره شده که مشخصا موارد آزار جنسی را دربرمی‌گیرد انجمن جامعه‌شناسی برای مقابله با این مسئله چه سازوکارهایی پیش‌بینی کرده است؟ پاسخ انجمن طی نامه ای در واکنش  به درخواست دانشجویان برای رسیدگی به انواع مختلف رفتارهای غیر اخلاقی نظیر سوء استفاده از قدرت و قلدری و غیره صرفا پاسخی اجمالی بود به دلیل این که هیات مدیره ی وقت زمانی این درخواست را دریافت کرد که فرصت زمانی ناچیزی برایش وجود داشت تا بخواهد دست به اقدامات عملی گسترده تری بزند نظیر آنچه در خصوص پیش گیری و مقابله با آزار جنسی تدارک دیده بود که چندین نفر و چندین ماه درگیر شده بودیم. هیات مدیره ی وقت قبل از این که دوره ی مدیریت شان به  اتمام برسد خواست فقط صحه بگذارد بر این که صدای دانشجویان یا فارغ التحصیلان را شنیده، درخواست شان را بجا تشخیص داده است و قصد حمایت دارد اما ساز و کار رسیدگی و تهیه سند های بعدی مستلزم تشکیل هیات مدیره ی جدید انجمن بود که از خرداد ۱۴۰۱ کار خود را شروع کرده است. بنابر این در  پاسخ انجمن اشاره شده است به این که انجمن در خصوص موارد مشابه اقدام موثری صورت داده است و در این مورد هم به شیوه ی مقتضی اقداماتی می تواند صورت بگیرد و چه بسی مانند مورد قبلی، همراهی و همکاری انجمن های علمی دیگری را هم دربر داشته باشد و منتهی شود به تولید اسنادی که در مجموع به برخورداری اعضای انجمن های علمی از محیط امن فعالیت علمی  یاری می رساند و حمایت نهادینه در این زمینه را در بر خواهد داشت. چنین اقداماتی در زمینه ی تدوین کدهای اخلاق حرفه ای  و رفتار مطابق با  شان فضاهای علمی در محیط های دانشگاهی سایر کشور ها اعم از غرب و شرق سابقه طولانی دارد و در جریان تدوین این اسناد ما به آنها مراجعه هم داشته ایم و از آنها بهره گیری کرده ایم. 

تاکنون از دانشجویانی که این خشونت‌ها، اعم از جنسی و غیرجنسی، را گزارش داده‌اند حمایتی صورت گرفته است؟ تنظیم سند ماجد اتفاقی بی‌سابقه بود و از حیث به رسمیت شناختن مسئله آزار جنسی در نهادهای آکادمیک به طور صریح و افزایش آگاهی عمومی نسبت به این مسئله، اهمیت زیادی دارد. اگر امکان دارد درباره دوران قبل و پس از تدوین سند توضیح بدهید. پس از انتشار این سند گزارشی دریافت شده؟ یا اصلا چه تغییراتی صورت گرفته است؟ بله تا جایی که ما می دانیم سند ما اولین سند از نوع خود بوده است و از این نظر جایگاه پیش روی انجمن جامعه شناسی ایران را نشان می دهد که البته برای انجام این اقدام ما دست یاری به سوی انجمن های دیگری نیز دراز کردیم که معمولا در جریان فعالیت های علمی با ما مشارکت هایی داشتند نظیر انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، انجمن جمعیت شناسی ایران،  انجمن ایرانی اخلاق در علم و فن آوری، انجمن روان پزشکان ایران و سایر انجمن ها که اسامی شان در سند آمده و نمایندگان شان در کارگروهی که برای تهیه سند ماموریت یافت حضور و همکاری داشتند و همچنین از  برخی از اشخاص حقیقی که دارای تخصص و تجربه ی مفید در این زمینه بودند دعوت به همکاری کردیم نظیر آقای کامبیز نوروزی حقوقدان و خانم شیما قوشه وکیلی که در زمینه ی شکایت های آزار جنسی فعالیت داشته اند و بنابر این کارگروه مان هم از اعضای انجمن خودمان و هم از نمایندگان سایر رشته ها و انجمن های مرتبط با موضوع تشکیل شد و سعی کردیم در ترکیب اعضای حاضر در کارگروه از افرادی که با مسایل مرتبط با هدف کارگروه آشنایی کافی داشته یا صاحبنظر باشند استفاده کنیم. در جریان مباحثات کارگروه طی چند ماه از آذر ۱۳۹۹ تا مهر ۱۴۰۰ که از سند رونمایی کردیم سند های  مشابه از دانشگاه های کشورهای مختلف را هم از اروپا و امریکا و هم از شرق آسیا نظیر هند و اندونزی را بررسی و بهره برداری کردیم و تحقیقات میدانی که در ایران و کشورهای دیگر به انجام رسیده بود را هم مطالعه کردیم و  در مورد بند به بند این سند ساعت ها گفتگو و تبادل نظر شده است تا با اشتراک نظر در محتوا رسیدیم و بعد هم نتیجه را برای اشخاص حقوقی و حقیقی که اسم شان به عنوان همکار در جریان تهیه این سند آمده بود ارسال کردیم تا نظر نهایی را اعلام کنند و در خود هیات مدیره انجمن نیز مورد وارسی دقیق و تایید نهایی قرار گرفت. نکته ی مهم در ارتباط با انجمن این است که ما در مقام قضایی و حقوقی در زمینه ی شکایات آزار جنسی به موارد شکایات رسیدگی نمی کنیم چون انجمن چنین جایگاهی ندارد اما طبق مواردی که در سند توضیح داده شده است به موارد شکایات رسیدگی می کنیم، و اقداماتی که در چارچوب اختیارات یک انجمن علمی است را در شرایطی که سوء رفتار احراز شده باشد صورت خواهیم داد.  از زمانی که از سند رونمایی شده است البته شکایتی به طور رسمی  به انجمن واصل نشده است. در عین حال باید اضافه کنم که در متن سند هم اشاره به این شده بود که پیرو رونمایی از سند، قرار است هیاتی از جانب هیات مدیره انجمن منصوب شوند جهت تهیه و تدوین آیین نامه ی رسیدگی به شکایات که این هیات هم چند ماه قبل از پایان دوره ی هیات مدیره وقت تشکیل شده و طی جلسات متعددی آیین نامه ای را بر اساس سند ماجد تهیه و ارایه داد که به تصویب هیات مدیره وقت انجمن رسید. از این پس در صورتی که شکایاتی به دفتر انجمن واصل شود این هیات طبق شیوه نامه ی مشخص قادر به رسیدگی به موارد طبق آیین نامه ی مصوب خواهد بود. البته همانطور که خودتان هم در سوال تان اشاره داشتید اساسا تدوین چنین سندی بیش تر با هدف بازدارندگی و فرهنگ سازی و آگاه سازی کنشگران فضاهای علمی با رفتارهای مطابق با اخلاق حرفه ای تهیه شده است و امیدوارم عمدتا چنین کارکردی هم داشته باشد.

 

در کارگروه تدو.ین سند راهنمای پیشگیری و مقابله با آزار جنسی در محیط‌های علمی علاوه بر اعضای انجمن جامعه‌شناسی و نمایندگانی از دیگر انجمن‌های علمی ذی‌ربط به حضور برخی اشخاص حقیقی هم اشاره شده است. آیا از فعالان حوزه زنان که به طور تخصصی در زمینه مقابله با خشونت جنسی فعالیت می‌کنندهم دعوت شده و حضور داشته‌اند؟ نمایندگانی از دانشجویان بویژه دانشجویانی که آزار جنسی را دردانشگاه تجربه کرده‌اند و از فقدان سازوکارهای حمایتی متضرر  شده‌اند، چطور؟ اگر پاسخ منفی است امکان دارد دلیلش را توضیح دهید؟

بخشی از سوال را در بخش قبلی پاسخ دادم اما در خصوص حضور فعالان زن باید بگویم بله دبیر و مدیر گروه تخصصی مطالعات زنان انجمن جامعه شناسی ایران و فعالان زن از  این انجمن و انجمن های دیگر همکارمان  نیز  در کارگروه مان که  طیف سنی متنوعی را هم شامل شد (مانند افراد پیش کسوت و افرادی که تازه فارغ التحصیل شده بودند) حضور داشتند  که اسامی شان در سند آمده است. ما پیش بینی کرده ایم که در جریان رسیدگی هیات بررسی شکایات بنا به مورد از نمایندگان انجمن های دانشجویی هم با تشخیص و صلاحدید اعضای اصلی دعوت به مشارکت کنیم که صدای طیف دانشجویی را هم در جریان بررسی ها بشنویم.

 

در کمیته رسیدگی هیچ نماینده‌ای از سوی دانشجویان حضورندارد. سوالی که مطرح می‌شود این است که دانشجویان چگونه باید برای گزارش آزار جنسی به گروهی از اساتید دانشگاه‌ها اعتماد کنند؟ منظور این است دانشجو ممکن است تصور کند که هر استاد بالاخره شبکه قدرتی پشت خود دارد و جای خالی نمایندگان دانشجویی شدیدا حس می‌شود. برای مثال به یاد دارم برخی از اعضای انجمن آن روزها از کامیل احمدی با انتشار بیانه حمایت کردند.در دیگر دانشگاه‌های دنیا هم می‌بینیم که کمیته‌های اینچنینی بعضا با مشارکت و حضور نمایندگان مستقل، بی‌طرف و مورد اعتماد دانشجویان فعالیت می‌کنند.

به این سوال هم تا حدی در پاسخ به سوال قبلی جواب داده ام اما واقعیت این است که انجمن جامعه شناسی چندان قابل مقایسه با فضای دانشگاه نیست، انجمن جامعه شناسی به جامعه مدنی تعلق دارد و اعضای آن بر اساس انتخابات دمکراتیک در جایگاه های قدرت قرار گرفته اند و بیش تر صدای جامعه مدنی را منعکس می کنند، اگر چنین نبود اساسا فکر و ایده ی چنین اقدامی برای حمایت از حقوق دانشجویان نمی توانست در این انجمن مطرح و پیگیری شود. اعضای هیات بررسی شکایات با وسواس زیادی توسط هیات مدیره انجمن انتخاب شدند یعنی بر اساس سوابق فعالیت های علمی و اجتماعی و دغدغه های پژوهشی ایشان که مناسبت مشخصی با ایده ی رسیدگی به شکایات  اعضای انجمن داشته باشد. در ترکیب هیات  نیز هم بعد جنسیت و هم بعد سنی در نظر گرفته شده است و حداقل دو مشاور از رشته های حقوق و روانشناسی/روانپزشکی نیز پیش بینی شده است که دعوت به همکاری می شوند و بنا به اقتضای مورد بنا به درخواست فرد شاکی از نمایندگان طیف دانشجویی هم  دعوت به مشارکت خواهد شد. من شخصا فکر نمی کنم ملاحظات و یا نگرانی هایی که به آن اشاره کردید مانعی در جهت اهداف اعلام شده ی سند پیش گیری و مقابله با ازارهای جنسی در انجمن جامعه شناسی ایران به شمار برود.

 

سوال دیگر اینکه اگر هیئت رسیدگی به این نتیجه برسد یک گزارش، آزار جنسی نبوده و اتهام وارد‌شده را معتبر تشخیص ندهد، چه ساز و کاری برای حمایت از دانشجو در مقابل انتقام‌جویی‌ها و فشارهای احتمالی از سوی استاد مربوطه و فرضا حامیان او وجود دارد؟ می‌دانیم که اثبات این موارد بسیار دشوار است و عموما افراد شواهد و مستندات کافی برای ارائه کردن ندارند. بنابراین اگر بررسی‌ها با معیارهای سلب حقوقی صورت بگیرد بسیاری از گزارش‌ها رد خواهند شد.

یک مورد که نباید مورد سوء تفاهم واقع شود این است که انجمن قرار نیست و در جایگاهی نیست که کار قضاوت حقوقی یا قضایی انجام بدهد. موارد رسیدگی به شکایات فقط در مورد اعضای انجمن صورت خواهد گرفت و در شرایطی که رسیدگی به شکایات منتهی به رای تایید هیات بررسی شود نیز اقدامات جبرانی  انجمن در چارچوب گام هایی است که در سند ملاحظه می فرمایید نه فراتر از آن. هیات رسیدگی در مواردی که شاکی نیازمند رسیدگی قضایی است می تواند مشاوره های حقوقی را برای افراد تا حدودی فراهم کند یا در این خصوص حمایت هایی را صورت دهد اما اقدامات انجمن جنبه ی کیفری یا قضایی نخواهد داشت.  افراد شاکی از ابتدا با علم به این موارد مراجعه خواهند کرد و واقف اند به این که در عمده ی موارد ممکن است شواهد کافی برای محکوم کردن فرد متخلف نیز قابل حصول نباشد. هیچ یک از اقدامات پیش بینی شده بدون اطلاع و کسب رضایت شاکی صورت نخواهد گرفت.

در سند مقابله با آزار جنسی به اقدامات آموزشی و ترویجی اشاره شده است. از زمان انتشار این سند تاکنون، آیا در این زمینه فعالیتی توسط انجمن جامعه‌شناسی صورت گرفته است؟ انجمن قصد دارد فعالیت هایی در زمینه ی اطلاع رسانی و آگاه سازی دانشجویان و اعضای انجمن از مفاد سند را در ماه های آتی صورت دهد نظیر نشست های سخنرانی یا کارگاه های آموزشی و تولید محتوای رسانه ای و ترجمه و نظایر آن. از زمانی که خبر رونمایی از این سند در رسانه های اجتماعی، مطبوعاتی و خبرگزاری ها منعکس شد پیام های متعدد تشویق و تحسین  از این اقدام انجمن را دریافت کرده ایم و می دانیم که جامعه مدنی از این حرکت استقبال خوبی کرده است. امیدوار هستیم که نهادهای دولتی در حیطه ی آموزش عالی هم در این جهت گام های خوبی بردارند. در مواردی از جانب دانشگاه های علوم پزشکی از این اقدام انجمن  استقبال شد و فضاهایی هم در چارچوب سمینار و همایش هایی برای معرفی این سند فراهم شد که باعث خوشحالی است.

پس از انتشار این سند که اهمیت نمادین زیادی هم داشت از سوی نهادهای علمی دیگر انگیزه و اراده‌ای برای اقدامات مشابه مشاهده کرده‌اید؟ این اقدام توانسته به عنوان یک الگو عمل کند؟ اتحادیه انجمن های علمی دانشجویی علوم اجتماعی  به ویژه از انتشار این سند اظهار خشنودی کردند و  پس از این که تفاهم نامه همکاری بین انجمن جامعه شناسی ایران و این اتحادیه منعقد شد قرار است به اشکال متنوع ترویج این سند و سندهای مشابه بپردازیم. همچنین درخواست هایی از سوی انجمن های علمی دانشجویان علوم پزشکی دریافت کرده‌ایم.